از دست دادن حس بویایی مشکلی است که میلیون ها نفر در سراسر جهان با آن زندگی می کنند؛ افرادی که دیگر بوی قهوه، غذای تازه، گل ها یا حتی دود و نشت گاز را احساس نمی کنند. این مشکل علاوه بر کاهش کیفیت زندگی، می تواند ایمنی افراد را نیز به خطر بیندازد. با وجود پیشرفت های چشمگیر در درمان اختلالات بینایی و شنوایی، هنوز درمان استاندارد و قطعی برای بسیاری از اختلالات بویایی وجود ندارد.
اکنون گروهی از پژوهشگران با الهام از عملکرد سمعک ها، دستگاهی طراحی کرده اند که به جای تقویت صدا، سیگنال های بویایی را تقویت می کند. این فناوری که از آن با عنوان «سمعک بینی» یاد می شود، هنوز در مراحل اولیه توسعه قرار دارد، اما نتایج نخستین آزمایش ها امید تازه ای برای بازگرداندن حس بویایی ایجاد کرده است.
چرا حس بویایی اهمیت زیادی دارد؟
بویایی تنها برای لذت بردن از عطر گل ها یا طعم غذاها نیست، بلکه یکی از مهم ترین حواس محافظ بدن نیز محسوب می شود. این حس به انسان کمک می کند دود، نشت گاز، غذای فاسد یا مواد شیمیایی خطرناک را تشخیص دهد و واکنش مناسب نشان دهد.
علاوه بر این، حس بویایی ارتباط مستقیمی با چشایی دارد. بسیاری از افرادی که بویایی خود را از دست می دهند، احساس می کنند غذاها طعم سابق را ندارند. مطالعات نشان داده اند که کاهش حس بویایی می تواند خطر افسردگی، اضطراب، کاهش اشتها و انزوای اجتماعی را نیز افزایش دهد.
اختلال بویایی ممکن است در اثر عواملی مانند موارد زیر ایجاد شود:
- ابتلا به کووید ۱۹
- عفونت های ویروسی دستگاه تنفسی
- آسیب های مغزی یا ضربه به سر
- آلرژی و التهاب مزمن بینی
- پولیپ بینی
- افزایش سن
- بیماری هایی مانند پارکینسون و آلزایمر
چرا درمان قطعی برای کاهش حس بویایی وجود ندارد؟
برخلاف بینایی و شنوایی که سال ها روی آن ها پژوهش انجام شده، سیستم بویایی هنوز یکی از پیچیده ترین بخش های بدن انسان به شمار می رود. دانشمندان هنوز همه جزئیات مربوط به پردازش بو در مغز و مسیر انتقال سیگنال های بویایی را به طور کامل نمی شناسند.
به همین دلیل، گزینه های درمانی فعلی محدود هستند. در بعضی بیماران از تمرین بویایی، درمان علت زمینه ای، اسپری های بینی یا جراحی استفاده می شود، اما هیچ روش استانداردی وجود ندارد که بتواند برای همه افراد از دست رفتن حس بویایی را درمان کند.
به همین علت، پژوهشگران در سال های اخیر به دنبال فناوری های نوینی مانند ایمپلنت های بویایی، بینی های بیونیک و دستگاه های پوشیدنی رفته اند.
سمعک بینی چگونه کار می کند؟
پژوهشگران دانشگاه ایالتی اوهایو رویکرد متفاوتی را برای کمک به افراد دارای اختلال بویایی ارائه کرده اند. آن ها به جای تحریک مستقیم عصب بویایی، تلاش کرده اند جریان هوا را به گونه ای تغییر دهند که مقدار بیشتری از مولکول های بو به ناحیه گیرنده های بویایی برسد.
در حالت طبیعی، تنها بخش کوچکی از هوای تنفس شده وارد شکاف بویایی می شود؛ ناحیه ای در قسمت بالایی بینی که گیرنده های بویایی در آن قرار دارند. اگر مقدار بیشتری از هوا به این قسمت هدایت شود، احتمال تشخیص بو نیز افزایش پیدا می کند.
کای ژائو، سرپرست این پژوهش، عملکرد این وسیله را به سمعک تشبیه می کند. همان طور که سمعک شدت سیگنال های صوتی را افزایش می دهد، این وسیله نیز تلاش می کند سیگنال های بویایی را تقویت کند تا گیرنده های بینی بتوانند بوها را بهتر تشخیص دهند.
طراحی دستگاه جدید چگونه است؟
در نخستین نمونه های آزمایشی، پژوهشگران دو نوع وسیله طراحی کردند که هر دو داخل بینی قرار می گیرند، اما عملکرد متفاوتی دارند. هدف هر دو وسیله، هدایت بهتر جریان هوا به سمت ناحیه بویایی است.
پس از موفقیت اولیه، تیم تحقیقاتی با استفاده از چاپ سه بعدی، طراحی دستگاه ها را بهینه تر کرده تا بازده آن ها افزایش پیدا کند و استفاده از آن ها راحت تر شود.
دو نمونه اصلی این فناوری عبارتند از:
- دوشاخه فومی که مسیر عبور هوا را بازتر می کند.
- گیره مخصوص بینی که با باریک کردن بخشی از مجرای بینی، جریان هوا را به سمت گیرنده های بویایی هدایت می کند.
این پژوهش نخستین بار در سال ۲۰۲۵ در مجله BMC Medicine منتشر شد و نسخه های بهبود یافته آن نیز در سال ۲۰۲۶ به جامعه علمی معرفی شدند.
نتایج اولیه پژوهش چه بوده است؟
نخستین آزمایش های انسانی نتایج امیدوار کننده ای داشته اند، هرچند هنوز برای نتیجه گیری قطعی بسیار زود است. یکی از شرکت کنندگان که پس از ابتلا به کووید ۱۹ حس بویایی خود را از دست داده بود، اعلام کرد پس از استفاده از دستگاه دوباره توانسته بوی قهوه، شکلات و غذاها را احساس کند.
پژوهشگران تاکید می کنند که این وسیله برای همه بیماران موثر نیست. به نظر می رسد افرادی که هنوز بخشی از عملکرد گیرنده های بویایی خود را حفظ کرده اند، بیشتر از این فناوری سود می برند.
مانند سمعک که برای افراد کاملا ناشنوا کاربرد محدودی دارد، این وسیله نیز احتمالا زمانی بهترین عملکرد را خواهد داشت که مقداری از حس بویایی هنوز باقی مانده باشد.
محدودیت های سمعک بینی چیست؟
با وجود نتایج امیدوار کننده، این فناوری هنوز در مراحل اولیه توسعه قرار دارد و برای استفاده گسترده آماده نیست. تعداد شرکت کنندگان در مطالعات محدود بوده و بیشتر آزمایش ها در شرایط کنترل شده آزمایشگاهی انجام شده است.
پژوهشگران هنوز اطلاعات کافی درباره عملکرد بلند مدت دستگاه، میزان دوام اثر آن و کارایی آن در زندگی روزمره در اختیار ندارند. همچنین بسیاری از متخصصان معتقدند باید حساسیت افراد نسبت به غلظت های مختلف بو نیز بررسی شود، نه فقط توانایی تشخیص چند بوی مشخص.
از سوی دیگر، ظاهر فعلی دستگاه نیز یکی از چالش های مهم است. بعضی شرکت کنندگان گفته اند استفاده از وسیله در مکان های عمومی برای آن ها راحت نیست و امیدوارند در نسخه های آینده طراحی کوچک تر و ظریف تری ارائه شود.
آیا ایمپلنت بویایی هم در حال توسعه است؟
در کنار این فناوری، گروه های پژوهشی دیگری نیز روی ایمپلنت های بویایی کار می کنند. این فناوری شباهت زیادی به ایمپلنت حلزون گوش دارد و هدف آن ارسال مستقیم سیگنال های الکتریکی به مسیرهای بویایی مغز است.
البته این روش هنوز در مراحل تحقیقاتی قرار دارد و با چالش های علمی زیادی روبرو است، زیرا سیستم بویایی انسان بسیار پیچیده تر از سیستم شنوایی محسوب می شود و صدها گیرنده مختلف برای تشخیص بوها در آن نقش دارند.
کارشناسان معتقدند احتمال دارد در آینده، ترکیبی از ایمپلنت های بویایی، دستگاه های پوشیدنی و روش های توانبخشی بویایی برای درمان بیماران مورد استفاده قرار گیرد.
جمع بندی
سمعک بینی یکی از نوآورانه ترین فناوری هایی است که برای کمک به افراد مبتلا به کاهش حس بویایی در حال توسعه است. این وسیله با تغییر مسیر جریان هوا و تقویت رسیدن مولکول های بو به گیرنده های بویایی، تلاش می کند توانایی تشخیص بوها را افزایش دهد. اگرچه این فناوری هنوز در مرحله آزمایش های اولیه قرار دارد و برای همه بیماران موثر نیست، اما نتایج اولیه امیدبخش بوده است. ادامه پژوهش ها، بهبود طراحی دستگاه و انجام مطالعات گسترده تر می تواند مشخص کند که آیا این ایده در آینده به درمانی رایج برای میلیون ها فرد مبتلا به اختلالات بویایی تبدیل خواهد شد یا خیر.
نظرات کاربران