صرع یکی از اختلالات عصبی است که در اثر فعالیت الکتریکی غیرطبیعی و کنترل نشده سلول های مغزی ایجاد می شود. اگرچه داروهای ضد تشنج می توانند در بسیاری از بیماران به کنترل این بیماری کمک کنند، اما برخی افراد با وجود مصرف چندین دارو همچنان حملات مکرر را تجربه می کنند. این وضعیت که صرع مقاوم به درمان دارویی نام دارد، یکی از چالش های مهم در حوزه نورولوژی محسوب می شود.
اکنون یک پژوهش بالینی جدید، چشم انداز امیدوارکننده ای برای درمان این گروه از بیماران ایجاد کرده است. دانشمندان با ترکیب ژن درمانی و یک داروی مشخص توانسته اند تعداد تشنج های ماهانه سه بیمار مبتلا به صرع مقاوم به درمان را بیش از ۹۰ درصد کاهش دهند. این روش که شیمی ژنتیک (Chemogenetics) نام دارد، با هدف قرار دادن سلول های عصبی مسئول ایجاد تشنج، فعالیت غیرطبیعی مغز را کنترل می کند.
ژن درمانی چگونه می تواند تشنج های صرعی را کاهش دهد؟
در روش های معمول درمان صرع، داروهای ضد تشنج با تاثیرگذاری بر فعالیت الکتریکی سلول های عصبی، از ایجاد یا گسترش حملات جلوگیری می کنند. با این حال، این داروها همیشه نمی توانند فعالیت غیرطبیعی را در یک ناحیه مشخص از مغز به طور کامل کنترل کنند.
در روش جدید، پژوهشگران به جای تاثیرگذاری عمومی بر سیستم عصبی، تلاش کرده اند سلول های عصبی مسئول ایجاد تشنج را به صورت هدفمند کنترل کنند. برای این منظور، از ویروس مهندسی شده ای به نام ویروس وابسته به آدنو نوع ۹ (AAV9) استفاده شده است.
این ویروس به عنوان یک ناقل ژنتیکی عمل می کند و ژن مورد نظر را به سلول های عصبی ناحیه آسیب دیده منتقل می کند. ژن منتقل شده باعث می شود نورون های هدف گیرنده های مصنوعی خاصی تولید کنند که قابلیت فعال شدن با یک داروی مشخص را دارند.
مراحل اصلی این روش عبارت اند از:
- انتقال ژن به مغز: ویروس AAV9 از طریق جراحی مستقیما به ناحیه مشخصی از مغز تزریق می شود.
- تولید گیرنده های اختصاصی: سلول های عصبی هدف با استفاده از دستور ژنتیکی جدید، گیرنده هایی تولید می کنند که به داروی کلوزاپین پاسخ می دهند.
- فعال سازی گیرنده ها: پس از مصرف دارو، گیرنده های مهندسی شده فعال می شوند و فعالیت نورون های هدف کاهش پیدا می کند.
- کنترل فعالیت غیرطبیعی مغز: کاهش تحریک پذیری نورون ها به مهار فعالیت الکتریکی غیرطبیعی مرتبط با تشنج کمک می کند.
شیمی ژنتیک چیست و چه تفاوتی با ژن درمانی معمولی دارد؟
شیمی ژنتیک یا Chemogenetics یکی از فناوری های نوین علوم اعصاب است که امکان کنترل فعالیت سلول های مشخص مغز را با استفاده از ترکیب ژنتیک و دارو فراهم می کند.
در این روش، ابتدا ژن گیرنده های مصنوعی به سلول های هدف منتقل می شود. سپس با مصرف داروی اختصاصی، این گیرنده ها فعال می شوند و عملکرد سلول های عصبی را تغییر می دهند.
مهم ترین تفاوت این فناوری با برخی روش های معمول ژن درمانی، قابلیت تنظیم اثر درمان پس از انتقال ژن است. در واقع، ژن درمانی گیرنده های مورد نظر را در سلول ها ایجاد می کند و دارو مانند یک کلید، امکان کنترل فعالیت آن ها را فراهم می سازد.
این ویژگی چند مزیت مهم دارد:
- هدف گیری دقیق تر: امکان تمرکز بر سلول های عصبی مشخص به جای تاثیرگذاری گسترده بر کل مغز.
- قابلیت تنظیم درمان: شدت اثرگذاری را می توان با کنترل مصرف داروی فعال کننده تغییر داد.
- کاهش مداخله در سایر بخش های مغز: هدف قرار دادن نورون های مشخص می تواند احتمال تاثیرگذاری ناخواسته بر سایر مدارهای عصبی را کاهش دهد.
نتایج کارآزمایی بالینی ژن درمانی صرع چه بود؟
این پژوهش روی سه بزرگسال مبتلا به صرع مقاوم به درمان انجام شد. هر سه شرکت کننده به نوعی از صرع مبتلا بودند که با اسکلروز هیپوکامپ ارتباط داشت. اسکلروز هیپوکامپ به ایجاد بافت جوشگاهی و آسیب ساختاری در بخشی از مغز به نام هیپوکامپ گفته می شود.
این افراد بین ۱۰ تا ۲۵ سال سابقه ابتلا به صرع داشتند و بیماری آن ها به دست کم دو داروی ضد تشنج پاسخ مناسبی نداده بود. همچنین، در سه ماه پیش از ورود به مطالعه، به طور متوسط حداقل دو حمله تشنجی در ماه تجربه کرده بودند.
پس از انجام جراحی و تزریق ژن درمانی، شرکت کنندگان مصرف دوز پایینی از کلوزاپین را هر هشت ساعت یک بار آغاز کردند.
نتایج بررسی ها حدود دو ماه پس از شروع درمان نشان داد:
- در دو نفر از شرکت کنندگان، میانگین تشنج های ماهانه از ۴.۵ مورد به ۰.۵ مورد کاهش یافت.
- در بیمار سوم، تعداد حملات ماهانه از ۴ مورد به صفر رسید.
- میانگین کاهش تعداد تشنج ها در مجموع سه بیمار حدود ۹۲.۶ درصد گزارش شد.
این نتایج در مقاله ای با عنوان «Chemogenetic Neuromodulation for Refractory Epilepsy» در نوامبر ۲۰۲۶ در مجله معتبر New England Journal of Medicine منتشر شده است.
نقش کلوزاپین در کنترل تشنج های مقاوم به درمان
یکی از بخش های مهم این روش درمانی، استفاده از کلوزاپین (Clozapine) است. کلوزاپین دارویی از گروه ضد روان پریشی ها است که معمولا برای درمان برخی اختلالات روان پزشکی تجویز می شود؛ اما در این پژوهش از آن برای فعال کردن گیرنده های مصنوعی ایجاد شده در نورون های مغزی استفاده شده است.
این دارو پس از اتصال به گیرنده های مهندسی شده، باعث کاهش فعالیت نورون های تحریک کننده در ناحیه هدف می شود. در نتیجه، احتمال شکل گیری یا انتشار فعالیت الکتریکی غیرطبیعی که منجر به تشنج می شود، کاهش پیدا می کند.
با این حال، استفاده طولانی مدت از کلوزاپین نگرانی هایی را به همراه دارد. مصرف این دارو در دوزهای بالا می تواند با عوارض قلبی عروقی و سایر مشکلات جدی همراه باشد. به همین دلیل، متخصصان معتقدند توسعه داروهای ایمن تر برای فعال سازی گیرنده های مصنوعی می تواند اثربخشی و ایمنی این فناوری را در آینده بهبود دهد.
جمع بندی
ترکیب ژن درمانی و فناوری شیمی ژنتیک، رویکردی تازه برای کنترل صرع مقاوم به درمان ارائه کرده است. در نخستین آزمایش انسانی گزارش شده، این روش توانسته میانگین تعداد تشنج های سه بیمار را حدود ۹۲.۶ درصد کاهش دهد.
اگرچه این نتایج هنوز برای اثبات اثربخشی قطعی درمان کافی نیستند، اما نشان می دهند که امکان کنترل هدفمند فعالیت نورون های مسئول تشنج با ترکیب فناوری ژنتیک و دارو وجود دارد. ادامه تحقیقات در این زمینه می تواند مسیر توسعه روش های دقیق تر و کم تهاجمی تر برای درمان صرع و سایر اختلالات عصبی را هموار کند.
نظرات کاربران