درد ناگهانی و شدیدی که از پهلو شروع می شود و گاهی تا پایین شکم و کشاله ران ادامه پیدا می کند، می تواند یکی از نشانه های قولنج کلیوی باشد. این عارضه معمولا زمانی اتفاق می افتد که سنگ کلیه وارد حالب شود و مسیر طبیعی عبور ادرار را مسدود کند. شدت درد ممکن است به اندازه ای باشد که فرد نتواند در وضعیت ثابتی قرار بگیرد و همراه با تهوع و استفراغ شود.
قولنج کلیوی یا کولیک نفرتیک (Renal Colic) به خودی خود یک بیماری مستقل نیست، بلکه نشانه ای از اختلال در دستگاه ادراری، به ویژه انسداد ناشی از سنگ کلیه است. شناخت علائم، دلایل ایجاد و روش های درمان این عارضه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در برخی شرایط، انسداد دستگاه ادراری می تواند به عملکرد کلیه آسیب برساند یا با عفونت خطرناک همراه شود.
قولنج کلیوی چیست و چگونه ایجاد می شود؟
کلیه ها وظیفه تصفیه خون و تولید ادرار را بر عهده دارند. ادرار پس از تولید در کلیه، از طریق دو مجرای باریک به نام حالب به مثانه منتقل می شود. اگر سنگ یا مانع دیگری در مسیر این مجراها قرار بگیرد، جریان طبیعی ادرار مختل می شود و فشار در قسمت بالادست انسداد افزایش پیدا می کند.
این وضعیت می تواند باعث کشیدگی دستگاه جمع کننده ادرار، تحریک دیواره حالب و ایجاد انقباضات دردناک شود. در نتیجه، فرد درد شدیدی را تجربه می کند که معمولا به صورت موجی ظاهر می شود و شدت آن تغییر می کند.
شایع ترین عوامل ایجاد قولنج کلیوی عبارت اند از:
- سنگ کلیه: رایج ترین علت است که با حرکت سنگ به داخل حالب و ایجاد انسداد همراه می شود.
- تنگی حالب: باریک شدن غیرطبیعی مجرای انتقال ادرار می تواند جریان ادرار را مختل کند.
- لخته خون: وجود لخته در دستگاه ادراری ممکن است مسیر عبور ادرار را مسدود کند.
- توده های مجاور: برخی توده ها می توانند با وارد کردن فشار به حالب، باعث انسداد و ایجاد درد شوند.
انواع سنگ کلیه و عوامل موثر در تشکیل آن ها
سنگ کلیه زمانی تشکیل می شود که غلظت برخی مواد معدنی و املاح در ادرار افزایش پیدا کند و این مواد به تدریج به شکل بلور و سپس سنگ درآیند. نوع سنگ به ترکیبات شیمیایی آن بستگی دارد و شناخت این ترکیبات برای انتخاب روش پیشگیری و درمان اهمیت زیادی دارد.
سنگ های کلیه معمولا در چهار گروه اصلی قرار می گیرند:
- سنگ های کلسیمی: شایع ترین نوع سنگ کلیه هستند و معمولا از اگزالات کلسیم یا فسفات کلسیم تشکیل می شوند. کم آبی، افزایش غلظت اگزالات ادرار و برخی اختلالات متابولیک از عوامل موثر در تشکیل آن ها هستند.
- سنگ های اسید اوریکی: در افرادی که ادرار اسیدی دارند بیشتر دیده می شوند. نقرس، چاقی، سندرم متابولیک و مصرف زیاد مواد غذایی سرشار از پورین می توانند احتمال تشکیل این سنگ ها را افزایش دهند.
- سنگ های عفونی یا استروویت: این سنگ ها در اثر برخی عفونت های باکتریایی دستگاه ادراری ایجاد می شوند و گاهی می توانند به سرعت رشد کنند.
- سنگ های سیستینی: نوع نادری از سنگ کلیه هستند که در اثر یک اختلال ژنتیکی به نام سیستینوری ایجاد می شوند. در این بیماری، مقدار زیادی از اسید آمینه سیستین وارد ادرار می شود.
علائم قولنج کلیوی چیست؟
مهم ترین نشانه قولنج کلیوی، درد شدید و ناگهانی در پهلو یا قسمت پایین کمر است. این درد معمولا در یک سمت بدن احساس می شود و ممکن است با حرکت سنگ در مسیر حالب تغییر کند. برخلاف برخی دردهای عضلانی، فرد مبتلا معمولا با تغییر وضعیت بدن نمی تواند درد را به طور قابل توجهی کاهش دهد.
علائم همراه با قولنج کلیوی شامل موارد زیر است:
- درد پهلو و کمر: درد شدید و موجی که ممکن است به پایین شکم و کشاله ران انتشار پیدا کند.
- تهوع و استفراغ: تحریک مسیرهای عصبی مرتبط با دستگاه ادراری می تواند باعث بروز علائم گوارشی شود.
- خون در ادرار: ممکن است ادرار صورتی، قرمز یا قهوه ای شود یا خون فقط در آزمایش ادرار تشخیص داده شود.
- تکرر ادرار: به ویژه زمانی که سنگ به قسمت های پایینی حالب و نزدیک مثانه رسیده باشد.
- سوزش هنگام ادرار: عبور سنگ و تحریک مجاری ادراری می تواند باعث درد یا سوزش شود.
هشدار پزشکی: تب و لرز همراه با درد پهلو می تواند نشانه عفونت در کنار انسداد دستگاه ادراری باشد. این وضعیت یک اورژانس پزشکی است و به ارزیابی و درمان فوری نیاز دارد.
قولنج کلیوی چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص قولنج کلیوی تنها بر اساس شدت یا محل درد امکان پذیر نیست؛ زیرا بیماری هایی مانند عفونت کلیه، مشکلات گوارشی و برخی اختلالات شکمی نیز می توانند درد مشابهی ایجاد کنند. پزشک با بررسی سابقه پزشکی، معاینه و انجام آزمایش های لازم، علت درد و وضعیت کلیه ها را مشخص می کند.
مهم ترین روش های تشخیص عبارت اند از:
- آزمایش ادرار: برای بررسی وجود خون، گلبول های سفید و نشانه های عفونت انجام می شود.
- آزمایش خون: سطح کراتینین و عملکرد کلیه، شمارش سلول های خونی و در صورت نیاز کلسیم و اسید اوریک بررسی می شوند.
- سونوگرافی: می تواند وجود برخی سنگ ها و اتساع کلیه ناشی از انسداد را مشخص کند.
سی تی اسکن بدون تزریق ماده حاجب: یکی از دقیق ترین روش ها برای تعیین محل، اندازه و تعداد سنگ های کلیه و حالب در بزرگسالان است. در زنان باردار معمولا سونوگرافی روش تصویربرداری اولیه محسوب می شود.
روش های درمان قولنج کلیوی چیست؟
انتخاب روش درمان به اندازه و محل سنگ، شدت درد، عملکرد کلیه و وجود یا نبود عفونت بستگی دارد. بعضی از سنگ های کوچک بدون نیاز به جراحی دفع می شوند، اما سنگ های بزرگ تر یا سنگ هایی که باعث انسداد جدی شده اند ممکن است به مداخله پزشکی نیاز داشته باشند.
روش های اصلی درمان شامل موارد زیر هستند:
- داروهای ضد درد: داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن و دیکلوفناک، در صورت نداشتن منع مصرف، از گزینه های اصلی کنترل درد هستند. در برخی شرایط از داروهای دیگر نیز استفاده می شود.
- دفع طبیعی سنگ: سنگ های کوچک، به ویژه سنگ های زیر ۵ میلی متر، شانس بیشتری برای دفع خودبه خود دارند؛ البته محل قرارگیری سنگ نیز در این موضوع موثر است.
- داروهای تسهیل کننده دفع: داروهایی مانند تامسولوسین ممکن است در برخی بیماران، به ویژه افراد دارای سنگ های انتهایی حالب، به عبور سنگ کمک کنند.
- سنگ شکنی برون اندامی (ESWL): در این روش با استفاده از امواج شوک، سنگ به قطعات کوچک تر تبدیل می شود تا امکان دفع آن از طریق ادرار فراهم شود.
- یورتروسکوپی: پزشک با استفاده از وسیله ای باریک و مجهز به دوربین وارد دستگاه ادراری می شود و سنگ را خارج می کند یا با لیزر آن را خرد می کند.
- تخلیه فوری انسداد: در صورت وجود عفونت همراه با انسداد، ممکن است برای تخلیه ادرار از استنت حالب یا لوله نفروستومی استفاده شود. در این شرایط درمان عفونت نیز باید به سرعت آغاز شود.
آیا نوشیدن آب زیاد هنگام حمله قولنج کلیوی مفید است؟
نوشیدن آب کافی یکی از مهم ترین راهکارهای پیشگیری از تشکیل سنگ کلیه است؛ اما این موضوع به معنای ضرورت نوشیدن حجم زیادی آب در زمان حمله حاد قولنج کلیوی نیست.
هنگامی که سنگ مسیر حالب را مسدود کرده است، مصرف اجباری حجم زیادی از مایعات لزوما باعث حرکت سریع تر سنگ نمی شود و ممکن است فشار و ناراحتی ناشی از انسداد را افزایش دهد. بنابراین، بهتر است در زمان حمله حاد، مایعات به اندازه تحمل بدن مصرف شوند و درمان بر اساس ارزیابی پزشک انجام شود.
جمع بندی
قولنج کلیوی دردی شدید است که معمولا در اثر حرکت سنگ کلیه به داخل حالب و اختلال در جریان طبیعی ادرار ایجاد می شود. درد ناگهانی پهلو، انتشار درد به کشاله ران، تهوع، استفراغ و وجود خون در ادرار از مهم ترین نشانه های آن هستند.
تشخیص به موقع، کنترل مناسب درد و انتخاب روش درمان متناسب با اندازه و محل سنگ اهمیت زیادی دارد. همچنین، تب و لرز همراه با درد پهلو یا کاهش شدید حجم ادرار از علائم هشداردهنده ای هستند که نیاز به مراجعه فوری به مراکز درمانی دارند.
نظرات کاربران