گسترش روان گردان های جدید (NPS) به یکی از چالش های جدی نظام سلامت در جهان تبدیل شده است. بر اساس گزارش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC)، تا سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۵۰۰ نوع از این ترکیبات در جهان شناسایی شده اند. این مواد به دلیل ساختار شیمیایی متغیر، قدرت اثرگذاری متفاوت و ناشناخته بودن بسیاری از عوارض کوتاه مدت و بلندمدت، نگرانی متخصصان پزشکی و حوزه درمان اعتیاد را افزایش داده اند.
روان گردان های جدید گروهی از ترکیبات محرک، توهم زا، آرام بخش و شبه افیونی هستند که می توانند عملکرد طبیعی مغز و سیستم عصبی مرکزی را تغییر دهند. کانابینوئیدهای سنتزی، کاتینون های مصنوعی، نمک حمام، برخی قارچ های توهم زا و ترکیبات مشابه کتامین از جمله مواد قرار گرفته در این گروه هستند. خطر اصلی این ترکیبات، فقط احتمال وابستگی نیست؛ بلکه مسمومیت شدید، اختلالات روانی حاد و واکنش های غیرقابل پیش بینی بدن نیز از پیامدهای احتمالی مصرف آن ها محسوب می شوند.
روان گردان های جدید چگونه بر مغز و سیستم عصبی اثر می گذارند؟

مغز برای تنظیم احساسات، حافظه، ادراک، خواب و رفتار از شبکه پیچیده ای از انتقال دهنده های عصبی استفاده می کند. مواد روان گردان جدید با تاثیر بر این شبکه ها می توانند ارتباط طبیعی میان سلول های عصبی را مختل کنند. بسته به نوع ترکیب، ممکن است فعالیت موادی مانند دوپامین، سروتونین و گیرنده های کانابینوئیدی تغییر کند.
برای مثال، برخی کاتینون های مصنوعی با افزایش فعالیت انتقال دهنده های عصبی، باعث تحریک شدید سیستم عصبی می شوند. در مقابل، کانابینوئیدهای سنتزی با اثرگذاری بر گیرنده های کانابینوئیدی مغز می توانند ادراک، حافظه و کنترل رفتار را تحت تاثیر قرار دهند.
مهم ترین پیامدهای عصبی و روانی این ترکیبات عبارت اند از:
- اضطراب شدید و حملات هراس
- بی خوابی و بی قراری
- اختلال در حافظه و تمرکز
- توهم های دیداری و شنیداری
- بدبینی شدید و رفتارهای غیرعادی
- گیجی و اختلال در تشخیص واقعیت
- تشنج و کاهش سطح هوشیاری
در برخی موارد، مصرف این مواد می تواند علائم روان پریشی ایجاد کند. شدت و مدت این علائم به نوع ماده، مقدار مصرف، وضعیت سلامت فرد و مصرف هم زمان مواد دیگر بستگی دارد.
عوارض جسمی مصرف روان گردان های جدید چیست؟
تاثیر این ترکیبات به مغز محدود نمی شود و اندام های مختلف بدن، به ویژه قلب و سیستم گردش خون، ممکن است در معرض آسیب قرار بگیرند. برخی از مواد محرک جدید با افزایش فعالیت سیستم عصبی سمپاتیک، ضربان قلب و فشار خون را بالا می برند. این وضعیت در افراد دارای بیماری های قلبی و عروقی می تواند خطرناک تر باشد.
از مهم ترین عوارض جسمی گزارش شده می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- افزایش ضربان قلب و فشار خون
- تپش قلب و درد قفسه سینه
- افزایش دمای بدن و تعریق شدید
- سرگیجه و اختلال در تعادل
- کم آبی بدن
- تهوع و استفراغ
- تشنج و اختلال در سطح هوشیاری
- آسیب کلیوی و عضلانی در مسمومیت های شدید
در بعضی از مسمومیت ها، افزایش شدید دمای بدن و فعالیت بیش از حد عضلات می تواند به آسیب عضلانی و کلیوی منجر شود. همچنین برخی ترکیبات محرک ممکن است عوارض قلبی و عروقی جدی ایجاد کنند. به همین دلیل، شدت خطر این مواد را نمی توان صرفا بر اساس نام تجاری یا ظاهر بسته بندی آن ها ارزیابی کرد.
چرا تشخیص مسمومیت با روان گردان های جدید دشوار است؟
یکی از مهم ترین مشکلات پزشکان در مواجهه با مصرف کنندگان NPS، ناشناخته بودن ترکیب شیمیایی ماده مصرف شده است. تولیدکنندگان غیرقانونی با تغییر ساختار شیمیایی ترکیبات قبلی، مواد جدیدی تولید می کنند که ممکن است در آزمایش های معمول تشخیص مواد مخدر شناسایی نشوند.
از طرف دیگر، محصولات عرضه شده با یک نام مشخص ممکن است حاوی ترکیبات متفاوتی باشند. حتی دو نمونه از یک محصول می توانند از نظر نوع ماده موثره و غلظت آن تفاوت داشته باشند. این مسئله پیش بینی شدت مسمومیت و انتخاب روش درمان را دشوار می کند.
معصومه مشهدی، مدیرکل مقابله در ستاد مبارزه با مواد مخدر، در کارگاه کنگره دانش اعتیاد به نبود روش درمانی واحد برای تمام انواع روان گردان های جدید اشاره کرده است. به گفته وی، سرعت تولید ترکیبات جدید از روند شناخت عوارض، تدوین مقررات و توسعه روش های درمانی پیشی گرفته است.
وضعیت روان گردان های جدید و کانابینوئیدهای سنتزی در ایران
بر اساس اظهارات محمدرضا کیانسب، رئیس آزمایشگاه پلیس مبارزه با مواد مخدر، کانابینوئیدهای سنتزی از مهم ترین انواع روان گردان های جدید شناسایی شده در ایران هستند. این ترکیبات با نام هایی مانند اسپایس و K2 شناخته می شوند و برخی محصولات آن ها با نام گل نیز عرضه می شوند.
کانابینوئیدهای سنتزی موادی هستند که بر گیرنده های کانابینوئیدی مغز اثر می گذارند. با این حال، برخلاف تصور برخی مصرف کنندگان، این ترکیبات لزوما عملکردی مشابه شاهدانه طبیعی ندارند و بعضی از آن ها می توانند اثرات شدیدتر و غیرقابل پیش بینی ایجاد کنند.
به گفته مسئولان، برخی از این مواد از طریق مرزهای هوایی وارد کشور می شوند و گاهی در بسته بندی هایی با عناوین تجاری نامرتبط عرضه می شوند. این موضوع شناسایی آن ها را دشوارتر می کند. همچنین گزارش هایی از عرضه پراکنده این ترکیبات در استان های مختلف کشور وجود دارد.
درمان مسمومیت با روان گردان های جدید چگونه انجام می شود؟
در حال حاضر، برای تمام مواد روان گردان جدید یک پادزهر یا روش درمان اختصاصی وجود ندارد. درمان بیشتر بر اساس علائم بیمار، نوع احتمالی ماده مصرف شده و شدت مسمومیت انجام می شود. پزشکان در چنین شرایطی ابتدا وضعیت تنفس، گردش خون، ضربان قلب و سطح هوشیاری بیمار را بررسی می کنند.
در موارد مسمومیت شدید، اقدامات درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- کنترل علائم حیاتی و پایش قلبی
- کنترل بی قراری و تشنج با داروهای مناسب
- مدیریت افزایش دمای بدن
- اصلاح کم آبی و اختلالات الکترولیتی
- بررسی عملکرد کلیه و سایر اندام های حیاتی
- مراقبت های تخصصی در بخش اورژانس یا مراقبت های ویژه
در صورت بروز علائمی مانند تشنج، درد قفسه سینه، اختلال هوشیاری، توهم شدید یا تنگی نفس پس از مصرف یک ماده ناشناخته، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است. تلاش برای درمان خانگی یا مصرف دارو بدون تجویز پزشک می تواند وضعیت بیمار را خطرناک تر کند.
آیا مصرف روان گردان های جدید باعث اعتیاد می شود؟

بسیاری از مواد روان گردان جدید ظرفیت ایجاد وابستگی جسمی یا روانی دارند، اما میزان خطر در تمام ترکیبات یکسان نیست. برخی از این مواد با تحریک مکرر مسیرهای پاداش مغز، میل به مصرف مجدد را افزایش می دهند. در نتیجه، فرد ممکن است به تدریج کنترل خود بر مصرف را از دست بدهد و با وجود پیامدهای منفی جسمی، روانی و اجتماعی به مصرف ادامه دهد.
وابستگی به این مواد ممکن است با نشانه هایی مانند میل شدید به مصرف، افزایش دفعات استفاده، اختلال در عملکرد روزمره و دشواری در توقف مصرف همراه باشد. درمان نیز بسته به نوع ماده و شرایط فرد می تواند شامل مراقبت پزشکی، درمان های روان شناختی، مداخلات رفتاری و پیگیری تخصصی باشد.
جمع بندی
با توجه به تنوع بالای NPS و ناشناخته بودن بخشی از آثار آن ها، پیشگیری و تشخیص زودهنگام اهمیت زیادی دارد. آموزش نوجوانان و جوانان درباره خطر ترکیبات ناشناخته، تقویت آزمایشگاه های سم شناسی، آموزش کادر درمان و توسعه سامانه های هشدار سریع می توانند به کاهش آسیب های ناشی از این مواد کمک کنند.
نکته مهم این است که طبیعی بودن، ارزان بودن یا عرضه یک ماده با نام تجاری و بسته بندی جذاب، به معنای بی خطر بودن آن نیست. برخی روان گردان های جدید حتی با یک بار مصرف می توانند مسمومیت شدید و عوارض جدی ایجاد کنند. بنابراین، افزایش آگاهی عمومی و دسترسی سریع به خدمات درمانی، از مهم ترین راهکارهای محافظت از سلامت افراد در برابر این ترکیبات ناشناخته است.
نظرات کاربران