واکسن سرطان مدرنا چیست؟ نتایج امیدوارکننده کارآزمایی فاز سوم و نحوه عملکرد آن

سال هاست که دانشمندان تلاش می کنند درمان سرطان را از یک روش یکسان برای همه بیماران، به سمت درمان های دقیق و شخصی سازی شده ببرند. حالا یک دستاورد جدید از همکاری مدرنا و مرک، توجه زیادی را به این مسیر جلب کرده است.

این دو شرکت اعلام کرده اند درمان شخصی سازی شده سرطان مبتنی بر فناوری mRNA آنها در یک کارآزمایی بالینی فاز سوم، نتایج مثبتی به دست آورده است. این درمان با نام اینتیسمران آتوژن (Intismeran autogene) در کنار داروی ایمنی درمانی Keytruda برای بیماران مبتلا به ملانومای پرخطر پس از جراحی بررسی شده است.

نتایج اولیه نشان داده اند که ترکیب این دو درمان توانسته مدت زمانی را که بیماران بدون بازگشت یا گسترش سرطان سپری می کنند، به شکل معناداری افزایش دهد. با این حال، جزئیات کامل مطالعه هنوز منتشر نشده و برای قضاوت درباره تاثیر این درمان بر طول عمر بیماران باید منتظر داده های بیشتر ماند.

واکسن سرطان mRNA مدرنا دقیقا چیست؟

آنچه در رسانه ها با عنوان «واکسن سرطان مدرنا» شناخته می شود، در واقع یک واکسن درمانی شخصی سازی شده سرطان است و با واکسن هایی که برای پیشگیری از بیماری هایی مانند آنفلوآنزا یا کووید ۱۹ استفاده می شوند تفاوت دارد.

این درمان برای جلوگیری از ایجاد سرطان در افراد سالم طراحی نشده است. هدف آن کمک به سیستم ایمنی برای شناسایی و از بین بردن سلول های سرطانی باقی مانده پس از جراحی است. به همین دلیل، این روش در گروه درمان های کمکی سرطان قرار می گیرد.

اینتیسمران از فناوری mRNA استفاده می کند. این فناوری به جای وارد کردن یک داروی آماده برای کشتن سلول سرطانی، دستورهایی را در اختیار بدن قرار می دهد تا سیستم ایمنی بتواند ویژگی های خاص تومور همان بیمار را بهتر شناسایی کند.

این واکسن چگونه برای هر بیمار ساخته می شود؟

یکی از مهم ترین ویژگی های این درمان، شخصی سازی آن برای هر بیمار است. سلول های سرطانی یک فرد ممکن است جهش هایی داشته باشند که در تومور فرد دیگری وجود ندارند. بنابراین هدف های مناسب سیستم ایمنی نیز می توانند از بیماری به بیمار دیگر متفاوت باشند.

برای طراحی این درمان، ابتدا نمونه تومور بیمار بررسی می شود. متخصصان با تحلیل ویژگی های ژنتیکی تومور، جهش هایی را که می توانند برای سیستم ایمنی قابل شناسایی باشند پیدا می کنند. سپس بر اساس این اطلاعات، واکسن اختصاصی همان بیمار طراحی می شود.

اینتیسمران می تواند اطلاعات مربوط به حداکثر ۳۴ نئوآنتی ژن را در قالب mRNA در خود داشته باشد. نئوآنتی ژن ها ویژگی های جدیدی هستند که در نتیجه جهش های سرطانی ایجاد می شوند و در سلول های سالم وجود ندارند.

به زبان ساده، این درمان تلاش می کند به سیستم ایمنی آموزش دهد که «سلول سرطانی این بیمار چه نشانه هایی دارد».

نئوآنتی ژن چیست و چرا اهمیت دارد؟

نئوآنتی ژن ها پروتئین ها یا قطعاتی هستند که در اثر جهش های ایجاد شده در سلول های سرطانی به وجود می آیند. از آنجا که این ویژگی ها می توانند مخصوص سلول های توموری باشند، پژوهشگران آنها را هدف های بالقوه ای برای سیستم ایمنی می دانند.

سیستم ایمنی به طور طبیعی توانایی شناسایی سلول های غیرطبیعی را دارد، اما سرطان می تواند از مکانیسم های مختلفی برای فرار از این سیستم استفاده کند. یکی از ایده های اصلی واکسن های نئوآنتی ژنی این است که اطلاعات دقیق تری درباره سلول سرطانی در اختیار سیستم ایمنی قرار دهند.

پس از دریافت mRNA، سلول های بدن به طور موقت دستور ساخت این آنتی ژن ها را دریافت می کنند. هدف این است که سیستم ایمنی، به ویژه سلول های T، با این نشانه ها آشنا شود و بتواند سلول های سرطانی دارای همان ویژگی ها را هدف قرار دهد.

چرا درمان شخصی سازی شده سرطان اهمیت دارد؟

سرطان یک بیماری واحد نیست. حتی دو بیمار مبتلا به یک نوع سرطان ممکن است تومورهایی با جهش ها و ویژگی های مولکولی متفاوت داشته باشند. به همین دلیل، درمانی که برای یک بیمار موثر است لزوما برای بیمار دیگر همان نتیجه را ایجاد نمی کند.

درمان های شخصی سازی شده تلاش می کنند این تفاوت ها را در انتخاب روش درمان در نظر بگیرند. در مورد اینتیسمران نیز هدف این است که واکسن بر اساس ویژگی های منحصربه فرد تومور هر بیمار طراحی شود.

این موضوع به ویژه پس از جراحی اهمیت دارد. ممکن است پزشک بتواند تمام تومور قابل مشاهده را خارج کند، اما تعداد بسیار کمی سلول سرطانی در بدن باقی مانده باشند که با روش های معمول قابل مشاهده نیستند. این سلول ها می توانند در آینده باعث عود یا گسترش بیماری شوند.

درمان های کمکی پس از جراحی با هدف کاهش همین خطر مورد استفاده قرار می گیرند.

کارآزمایی فاز سوم واکسن سرطان مدرنا چه نتیجه ای داشت؟

کارآزمایی INTerpath-001 روی ۱۱۳۷ بیمار مبتلا به ملانومای پرخطر در مراحل IIB تا IV انجام شده است. بیماران پیش از ورود به مطالعه، تومور خود را به طور کامل با جراحی برداشته بودند.

شرکت کنندگان به صورت تصادفی در دو گروه قرار گرفتند. یک گروه ترکیب اینتیسمران و Keytruda را دریافت کرد و گروه دیگر تنها Keytruda گرفت.

اینتیسمران هر سه هفته یک بار و در مجموع حداکثر ۹ نوبت تجویز شد. Keytruda نیز در برنامه درمانی مطالعه هر شش هفته یک بار و برای حدود یک سال مورد استفاده قرار گرفت.

نتایج اولیه نشان دادند ترکیب این دو درمان توانسته معیار اصلی مطالعه یعنی بقای بدون عود (RFS) را به شکل آماری معنادار و از نظر بالینی قابل توجه بهبود دهد.

به زبان ساده، بیمارانی که واکسن شخصی سازی شده را همراه با Keytruda دریافت کردند، مدت بیشتری بدون بازگشت سرطان باقی ماندند.

تاثیر درمان بر جلوگیری از متاستاز چه بود؟

یکی دیگر از معیارهای مهم بررسی شده در این مطالعه، بقای بدون متاستاز دوردست (DMFS) بود. این شاخص نشان می دهد بیمار چه مدت بدون گسترش سرطان به بخش های دورتر بدن باقی می ماند.

طبق اعلام شرکت ها، این معیار نیز در گروه دریافت کننده ترکیب اینتیسمران و Keytruda نسبت به گروه دریافت کننده Keytruda به تنهایی بهبود پیدا کرده است.

با این حال، باید میان «بهبود بقای بدون عود و متاستاز» و «افزایش طول عمر» تفاوت قائل شد. هنوز داده های نهایی مربوط به بقای کلی (OS) منتشر نشده اند و مطالعه برای بررسی این معیار ادامه دارد.

بنابراین در شرایط فعلی نمی توان گفت که این واکسن به طور قطعی باعث افزایش طول عمر بیماران شده است.

Keytruda چه نقشی در کنار واکسن سرطان دارد؟

اینتیسمران به تنهایی در این مطالعه مورد بررسی قرار نگرفته و ترکیب آن با Keytruda یا pembrolizumab بخش مهمی از رویکرد درمانی بوده است.

Keytruda یک داروی ایمنی درمانی است که پروتئین PD-1 را مهار می کند. سلول های سرطانی می توانند با فعال کردن مسیرهای مهاری سیستم ایمنی، از حمله سلول های دفاعی فرار کنند. مهار PD-1 می تواند این ترمز ایمنی را کاهش دهد و توانایی سیستم ایمنی برای مقابله با سرطان را افزایش دهد.

بنابراین می توان نقش این دو درمان را به صورت ساده این طور توضیح داد: اینتیسمران تلاش می کند هدف مناسب را به سیستم ایمنی معرفی کند و Keytruda کمک می کند سیستم ایمنی توان بیشتری برای حمله به سرطان داشته باشد.

البته این توضیح ساده شده است و مکانیسم واقعی پاسخ ایمنی بسیار پیچیده تر از این دو مرحله است.

آیا این نخستین بار است که واکسن سرطان mRNA نتیجه می دهد؟

نتایج فاز سوم اولین نتیجه امیدوارکننده این رویکرد نیستند. پیش از این، ترکیب اینتیسمران و Keytruda در مطالعه فاز ۲b با نام KEYNOTE-942/mRNA-4157-P201 نیز نتایج مثبتی نشان داده بود.

در پیگیری پنج ساله این مطالعه که در سال ۲۰۲۶ ارائه شد، ترکیب اینتیسمران و Keytruda در مقایسه با Keytruda به تنهایی با ۴۹ درصد کاهش خطر عود بیماری یا مرگ همراه بود. همچنین خطر متاستاز دوردست یا مرگ حدود ۵۹ درصد کمتر گزارش شد.

البته این اعداد مربوط به مطالعه فاز ۲b هستند و نباید آنها را با نتایج اعلام شده فاز سوم یکی دانست. اهمیت نتیجه جدید در این است که همین رویکرد اکنون در یک مطالعه بزرگ تر و در مرحله فاز سوم نیز توانسته معیار اصلی اثربخشی را بهبود دهد.

آیا واکسن سرطان مدرنا عوارض دارد؟

نتایج اعلام شده از سوی مدرنا و مرک نشان می دهد که در مطالعه فاز سوم، سیگنال ایمنی جدیدی مشاهده نشده و مشخصات ایمنی ترکیب اینتیسمران و Keytruda با داده های قبلی مطابقت داشته است.

اما این به معنای بدون عارضه بودن درمان نیست. هر دو درمان می توانند عوارضی ایجاد کنند و Keytruda نیز مانند سایر داروهای ایمنی درمانی می تواند در برخی بیماران باعث واکنش های مرتبط با فعال شدن بیش از حد سیستم ایمنی شود.

از آنجا که جزئیات کامل داده های فاز سوم هنوز منتشر نشده است، نمی توان درباره میزان دقیق عوارض، شدت آنها و مقایسه کامل دو گروه قضاوت کرد. برای چنین نتیجه گیری هایی باید داده های کامل مطالعه منتشر شود.

چرا ملانوما برای آزمایش این درمان انتخاب شده است؟

ملانوما یکی از جدی ترین انواع سرطان پوست است و از سلول های تولید کننده ملانین یا رنگدانه پوست ایجاد می شود. این سرطان در مراحل پیشرفته می تواند به بخش های مختلف بدن متاستاز دهد.

جراحی در بسیاری از بیماران درمان اصلی برای برداشتن تومور است، اما حتی پس از برداشتن کامل تومور قابل مشاهده، احتمال بازگشت بیماری در بیماران پرخطر وجود دارد.

به همین دلیل، ملانوما یکی از سرطان هایی بوده که در توسعه درمان های ایمنی و درمان های شخصی سازی شده مورد توجه زیادی قرار گرفته است. وجود جهش های متعدد در بسیاری از ملانوماها نیز می تواند تعداد بیشتری هدف بالقوه برای رویکردهای مبتنی بر نئوآنتی ژن ایجاد کند.

آیا واکسن سرطان فقط برای درمان ملانوما ساخته شده است؟

خیر. ملانوما تنها یکی از سرطان هایی است که این فناوری برای آنها در حال بررسی است.

مدرنا و مرک برنامه توسعه Intismeran autogene را به سرطان های دیگری نیز گسترش داده اند. مطالعاتی برای بررسی این روش در سرطان ریه سلول غیر کوچک، سرطان مثانه، سرطان کلیه و برخی سرطان های دیگر در حال انجام است.

هدف اصلی این برنامه ها بررسی این موضوع است که آیا می توان همین رویکرد شخصی سازی شده را در سرطان هایی با ویژگی های مولکولی متفاوت نیز به کار گرفت یا خیر.

اگر نتایج این مطالعات نیز مثبت باشند، اهمیت فناوری mRNA در درمان سرطان می تواند بسیار فراتر از ملانوما باشد.

جمع بندی

نتایج جدید مدرنا و مرک می تواند یکی از مهم ترین پیشرفت های سال های اخیر در زمینه واکسن های درمانی سرطان باشد. این فناوری تلاش می کند به جای ارائه یک درمان یکسان به تمام بیماران، بر اساس ویژگی های ژنتیکی تومور هر فرد یک پاسخ ایمنی اختصاصی ایجاد کند.

اینتیسمران آتوژن هنوز یک درمان تایید شده نیست و نمی توان از آن به عنوان «واکسن قطعی سرطان» نام برد. با این حال، موفقیت کارآزمایی فاز سوم نشان می دهد که ایده استفاده از mRNA و نئوآنتی ژن ها برای آموزش سیستم ایمنی، از مرحله نظری و آزمایش های اولیه فاصله گرفته و وارد مرحله جدی تری از توسعه بالینی شده است.

اگر نتایج کامل این مطالعه و پژوهش های آینده نیز همین مسیر را تایید کنند، ممکن است در آینده درمان سرطان بیش از گذشته به سمت یک مدل شخصی سازی شده حرکت کند.