با کوتاه شدن روزها و کاهش میزان نور طبیعی در پاییز و زمستان، بعضی افراد تغییراتی را در خلق و انرژی خود تجربه می کنند. احساس خستگی، خواب آلودگی، کاهش انگیزه و تمایل کمتر به ارتباط با دیگران می تواند در این دوره بیشتر شود. اما هر احساس بی حوصلگی در پاییز به معنی افسردگی نیست.
در برخی افراد، این تغییرات به صورت تکرار شونده و در یک الگوی مشخص با تغییر فصل ظاهر می شود. در چنین شرایطی ممکن است با اختلال عاطفی فصلی یا Seasonal Affective Disorder (SAD) روبرو باشیم؛ نوعی اختلال افسردگی که زمان بروز علائم، بخش مهمی از تشخیص آن است.
افسردگی فصلی چیست و چرا در پاییز بیشتر دیده می شود؟
اختلال عاطفی فصلی نوعی افسردگی است که در زمان مشخصی از سال شروع می شود و معمولا با تغییر فصل کاهش پیدا می کند. شایع ترین الگوی آن، نوع پاییز و زمستان است که علائم معمولا از اواخر پاییز یا ابتدای زمستان شروع می شوند و در بهار و تابستان کاهش می یابند.
یکی از عوامل مورد بررسی در این اختلال، تغییر میزان نور روز است. کاهش نور می تواند بر ریتم شبانه روزی بدن و فرایندهای مرتبط با خواب و خلق تاثیر بگذارد. با این حال، علت دقیق افسردگی فصلی هنوز به طور کامل مشخص نشده است و عوامل مختلفی احتمالا در ایجاد آن نقش دارند.
چه ارتباطی بین نور خورشید و خلق وجود دارد؟
نور طبیعی یکی از عوامل مهم در تنظیم ساعت زیستی بدن است. تغییر میزان نور در طول شبانه روز می تواند بر چرخه خواب و بیداری و برخی فرایندهای مرتبط با تنظیم خلق تاثیر بگذارد.
پژوهش ها همچنین نقش سروتونین و ملاتونین را در توضیح سازوکار احتمالی افسردگی فصلی بررسی کرده اند. کاهش نور روز ممکن است در برخی افراد باعث اختلال در تنظیم این فرایندها شود و در نتیجه تغییراتی در خواب، انرژی و خلق ایجاد کند.
علائم افسردگی فصلی چیست؟
علائم افسردگی فصلی شباهت زیادی به علائم سایر انواع افسردگی دارد، اما در نوع فصلی، ارتباط مشخصی میان شروع و پایان علائم و یک فصل خاص وجود دارد. بنابراین فقط خستگی یا بی حوصلگی چند روزه برای تشخیص این اختلال کافی نیست.
در الگوی پاییز و زمستان، بعضی علائم نیز با الگوی معمول افسردگی تفاوت هایی دارند. برای مثال، خواب و اشتها ممکن است افزایش پیدا کنند و فرد تمایل بیشتری به خوردن مواد غذایی پرکربوهیدرات داشته باشد.
مهم ترین علائم می توانند شامل موارد زیر باشند:
- احساس غم، پوچی یا اضطراب
- کاهش انرژی و احساس خستگی
- کاهش علاقه و لذت نسبت به فعالیت های معمول
- مشکل در تمرکز و تصمیم گیری
- تغییر در میزان خواب، به ویژه خواب زیاد
- افزایش اشتها و میل بیشتر به مواد غذایی پرکربوهیدرات
- افزایش وزن
- کناره گیری از فعالیت های اجتماعی
- احساس ناامیدی، بی ارزشی یا گناه
- کاهش انگیزه و کند شدن فعالیت های روزمره
- در موارد شدید، افکار مربوط به مرگ یا خودکشی
افسردگی فصلی چگونه درمان می شود؟
درمان افسردگی فصلی به شدت علائم، سابقه فرد، الگوی فصلی اختلال و شرایط جسمی و روانی او بستگی دارد. یک روش درمانی واحد برای همه افراد وجود ندارد و انتخاب درمان باید توسط پزشک یا متخصص سلامت روان انجام شود.
روش هایی مانند نور درمانی، روان درمانی و داروهای ضد افسردگی از گزینه هایی هستند که برای درمان اختلال عاطفی فصلی مورد استفاده قرار می گیرند. مکمل ویتامین D نیز در برخی شرایط بررسی می شود، اما شواهد مربوط به اثربخشی آن در درمان افسردگی فصلی یکدست نیست.
نور درمانی
نور درمانی یکی از روش های شناخته شده برای درمان افسردگی فصلی با الگوی پاییز و زمستان است. در این روش معمولا از یک جعبه نور با شدت حدود 10000 لوکس استفاده می شود و فرد در زمان مشخصی از روز، معمولا صبح، در معرض نور قرار می گیرد.
با این حال، استفاده از هر چراغ پرنوری به معنی نور درمانی نیست. تجهیزات، شدت نور، زمان استفاده و شرایط پزشکی فرد اهمیت دارند. افرادی که بعضی بیماری های چشمی دارند یا داروهای حساس کننده به نور مصرف می کنند، ممکن است به نظارت پزشکی نیاز داشته باشند.
روان درمانی
روان درمانی نیز می تواند در کاهش علائم افسردگی فصلی موثر باشد. یکی از روش های بررسی شده، درمان شناختی رفتاری مخصوص افسردگی فصلی یا CBT-SAD است که روی اصلاح الگوهای فکری و رفتاری مرتبط با فصل و افزایش فعالیت های لذت بخش و هدفمند تمرکز دارد.
طبق اطلاعات NIMH، مطالعاتی که CBT-SAD را با نور درمانی مقایسه کرده اند، اثربخشی هر دو روش را در بهبود علائم نشان داده اند.
داروهای ضد افسردگی
در افرادی که علائم شدیدتر هستند یا پزشک تشخیص دهد که دارو لازم است، داروهای ضد افسردگی می توانند بخشی از برنامه درمان باشند. بعضی داروها نیز برای پیشگیری از عود دوره های افسردگی فصلی مورد استفاده قرار می گیرند.
انتخاب دارو، مقدار مصرف و زمان شروع یا قطع آن باید توسط پزشک انجام شود و نباید بر اساس تجربه دیگران یا مصرف خودسرانه باشد.
چه زمانی برای افسردگی فصلی باید به متخصص مراجعه کرد؟
اگر تغییرات خلقی با شروع یک فصل آغاز می شوند، چند هفته ادامه پیدا می کنند و روی خواب، اشتها، کار، تحصیل، روابط یا فعالیت های روزمره تاثیر می گذارند، بهتر است موضوع با متخصص سلامت روان مطرح شود.
به ویژه اگر علائم شدید باشند، هر سال تکرار شوند یا احساس ناامیدی و افکار مربوط به مرگ یا خودکشی وجود داشته باشد، دریافت کمک تخصصی اهمیت بیشتری دارد. تشخیص دقیق به متخصص کمک می کند افسردگی فصلی را از سایر اختلالات خلقی و شرایط مشابه تفکیک کند.
جمع بندی
افسردگی فصلی یک الگوی مشخص و تکرار شونده از علائم افسردگی است که با تغییر فصل ارتباط دارد و شایع ترین شکل آن در پاییز و زمستان دیده می شود.
کاهش نور روز، تغییرات ریتم شبانه روزی و فرایندهای مرتبط با سروتونین و ملاتونین از عواملی هستند که در توضیح این اختلال بررسی شده اند، اما علت دقیق آن همچنان به طور کامل مشخص نیست. خوشبختانه درمان هایی مانند نور درمانی، روان درمانی و دارو در صورت نیاز می توانند به کنترل علائم کمک کنند.
بنابراین اگر هر سال با شروع پاییز تغییر محسوسی در خلق، خواب، انرژی و رفتار اجتماعی خود تجربه می کنید، بهتر است آن را صرفا به «فصل سرد» نسبت ندهید. بررسی الگوی این تغییرات توسط یک متخصص می تواند مشخص کند که آیا با یک تغییر معمول خلق مواجه هستید یا علائم نیاز به ارزیابی و درمان تخصصی دارند.
نظرات کاربران