تبلیغات دارو و فرآورده های درمانی در شبکه های اجتماعی هر روز شکل حرفه ای تری پیدا می کند. محصولی با بسته بندی جذاب، چند تصویر قبل و بعد، تعدادی نظر رضایت بخش و وعده هایی مانند «لاغری سریع»، «چاقی بدون عوارض»، «درمان قطعی دیابت» یا «ترک اعتیاد بدون خماری» می تواند در چند دقیقه اعتماد مخاطب را جلب کند. اما پشت این ظاهر اطمینان بخش، گاهی محصولی قرار دارد که ترکیبات، مقدار ماده موثر، محل تولید و حتی هویت سازنده آن مشخص نیست.
سازمان جهانی بهداشت، محصولات پزشکی تقلبی را فرآورده هایی تعریف می کند که هویت، ترکیب یا منبع آنها به صورت عمدی و فریبکارانه نادرست اعلام شده است. محصولات بی کیفیت نیز ممکن است استانداردهای لازم را رعایت نکرده باشند. چنین فرآورده هایی می توانند حاوی ماده موثر نادرست، مقدار نامناسب ماده موثر یا حتی مواد سمی و آلاینده باشند.
چرا داروهای ناشناس در فضای مجازی خطرناک هستند؟
مشکل اصلی دارویی که ترکیبات آن مشخص نیست، فقط احتمال تقلبی بودن آن نیست. مصرف کننده در چنین شرایطی عملا نمی داند چه ماده ای وارد بدنش می کند، چه مقدار از آن ماده وجود دارد و آیا محصول با بیماری ها یا داروهای دیگر او تداخل دارد یا خیر.
داروی استاندارد باید در فرآیندی کنترل شده تولید، بسته بندی و عرضه شود و اطلاعاتی مانند ترکیبات، مقدار ماده موثر، تاریخ تولید و انقضا و مشخصات تولید کننده قابل بررسی باشد. در مقابل، درباره محصولی که در یک صفحه ناشناس یا کانال غیررسمی فروخته می شود، ممکن است هیچ تضمینی درباره هویت، کیفیت، شرایط نگهداری یا محتوای واقعی آن وجود نداشته باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز خرید فرآورده های پزشکی از منابع غیرمجاز، از جمله برخی منابع اینترنتی، را با خطر دریافت محصولات تقلبی، بی کیفیت یا غیرمجاز مرتبط می داند.
وعده های اغراق آمیز؛ اولین زنگ خطر
یکی از مهم ترین نشانه هایی که باید مصرف کننده را نسبت به یک محصول مشکوک کند، وعده های مطلق و غیرواقعی است. «درمان قطعی»، «بدون هیچ عارضه»، «مناسب برای همه»، «بدون بازگشت» و «اثر تضمینی» عباراتی هستند که با منطق درمان مبتنی بر شواهد سازگار نیستند.
پاسخ بدن افراد به داروها یکسان نیست و حتی داروهای تایید شده نیز می توانند عوارض جانبی یا تداخل دارویی داشته باشند. بنابراین محصولی که بدون بررسی وضعیت فرد، بیماری های زمینه ای و داروهای همزمان، یک نتیجه قطعی را برای همه وعده می دهد، باید با احتیاط جدی بررسی شود.
تصاویر قبل و بعد، ویدیوهای رضایت مشتریان و تبلیغ توسط افراد مشهور نیز به تنهایی نمی توانند اثربخشی یا ایمنی یک فرآورده را ثابت کنند. تجربه یک فرد جایگزین مطالعات علمی، کنترل کیفیت و ارزیابی ایمنی یک دارو نیست.
«گیاهی» بودن دارو به معنی بی خطر بودن نیست
یکی از رایج ترین باورهای اشتباه درباره محصولات ناشناس این است که اگر روی بسته بندی آنها عبارت «کاملا گیاهی» نوشته شده باشد، مصرفشان خطری ندارد. طبیعی بودن یک ماده، به خودی خود به معنای بی خطر بودن آن نیست.
گیاهان نیز دارای ترکیبات فعال هستند و برخی از آنها می توانند بر فشار خون، ضربان قلب، قند خون، سیستم عصبی یا عملکرد کبد و کلیه اثر بگذارند. از طرف دیگر، در محصولی که فرآیند تولید و ترکیبات آن مشخص نیست، مصرف کننده نمی تواند مطمئن باشد تمام موادی که در آن وجود دارد همان موادی است که روی تبلیغ نوشته شده است.
تفاوت مهمی میان یک فرآورده گیاهی مجاز و یک کپسول ناشناس با برچسب «گیاهی» وجود دارد. در فرآورده مجاز، تولید کننده، ترکیبات و فرآیند تولید در چارچوب مقررات مربوط بررسی می شوند؛ اما درباره محصول بی نام و نشان، همین اطلاعات ممکن است قابل راستی آزمایی نباشد.
چه موادی ممکن است در داروهای غیرمجاز وجود داشته باشد؟
در فرآورده های تقلبی و بی کیفیت، ترکیبات محصول ممکن است با آنچه روی بسته بندی یا تبلیغات اعلام شده تفاوت داشته باشد. سازمان جهانی بهداشت هشدار می دهد که چنین محصولات می توانند ماده موثر نادرست، مقدار بیش از حد یا کمتر از حد مورد نیاز و حتی مواد سمی داشته باشند.
در برخی فرآورده های غیرمجاز ممکن است مواد دارویی یا محرک بدون اعلام روی بسته بندی وجود داشته باشد. مشکل زمانی جدی تر می شود که مصرف کننده از وجود این مواد اطلاعی نداشته باشد و همزمان داروی دیگری مصرف کند.
پیامد چنین وضعیتی می تواند از بی اثر شدن درمان تا بروز عوارض جدی، مسمومیت و تشدید بیماری متفاوت باشد. بنابراین نمی توان صرفا از روی ظاهر، رنگ، بوی محصول یا ادعای فروشنده درباره محتویات آن قضاوت کرد.
خرید دارو بدون تشخیص پزشک چه خطری دارد؟
دارو قرار نیست صرفا یک علامت را خاموش کند. بسیاری از علائم می توانند دلایل متفاوتی داشته باشند و انتخاب درمان مناسب به تشخیص علت اصلی بستگی دارد.
برای مثال، کاهش وزن ناخواسته، تپش قلب، ریزش مو، خستگی یا تغییر اشتها می توانند در شرایط مختلف پزشکی دیده شوند. اگر فرد بدون بررسی علت، صرفا برای از بین بردن علامت سراغ یک محصول تبلیغاتی برود، ممکن است تشخیص بیماری اصلی به تاخیر بیفتد.
پزشک هنگام انتخاب دارو عواملی مانند بیماری های زمینه ای، سن، داروهای همزمان و وضعیت عمومی فرد را در نظر می گیرد. به همین دلیل مصرف خودسرانه دارو یا جایگزین کردن درمان تجویز شده با یک فرآورده ناشناس می تواند خطرناک باشد.
چه کسانی بیشتر در معرض عوارض هستند؟
اگرچه محصولات دارویی ناشناس می توانند برای هر فردی خطرناک باشند، برخی گروه ها به دلیل شرایط جسمی خود حساسیت بیشتری نسبت به عوارض دارویی دارند.
افرادی که بیماری های مزمن دارند یا داروهای متعددی مصرف می کنند نیز باید نسبت به مصرف هر فرآورده ناشناس احتیاط بیشتری داشته باشند. در این گروه ها احتمال تداخل یا تشدید برخی عوارض می تواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
- کودکان و سالمندان
- زنان باردار و شیرده
- افراد مبتلا به بیماری های قلبی
- افراد مبتلا به بیماری های کبدی یا کلیوی
- افراد مبتلا به دیابت یا بیماری های مزمن
- افرادی که چند دارو را به صورت همزمان مصرف می کنند
در چنین شرایطی، استفاده از فرآورده ای که ترکیبات و مقدار مواد موثر آن مشخص نیست، تصمیمی پرخطر است.
تیک آبی و تعداد دنبال کننده ها نشانه سلامت دارو نیست
یکی از ترفندهای اعتمادسازی در تبلیغات اینترنتی استفاده از تعداد زیاد دنبال کننده، تیک تایید، تصاویر پزشکان یا حضور افراد مشهور در تبلیغ است. اما هیچ کدام از این موارد نمی توانند جایگزین کنترل کیفیت و تایید قانونی یک فرآورده پزشکی شوند.
ممکن است یک صفحه اجتماعی ظاهر حرفه ای داشته باشد و هزاران دنبال کننده داشته باشد، اما این موضوع به معنای آن نیست که محصول معرفی شده در آن صفحه از نظر ترکیبات، تولید یا ایمنی مورد تایید نهادهای سلامت قرار گرفته است.
حتی اظهارنظر یک فرد با عنوان پزشکی یا درمانی نیز به تنهایی اعتبار علمی یک محصول را ثابت نمی کند. درباره دارو باید مشخص باشد محصول دقیقا چیست، چه ترکیباتی دارد، توسط چه مجموعه ای تولید شده و از چه مسیر قانونی عرضه می شود.
چگونه داروی اینترنتی مشکوک را تشخیص دهیم؟
بررسی چند نشانه ساده می تواند احتمال خرید یک فرآورده مشکوک را کاهش دهد. سازمان جهانی بهداشت توصیه می کند مصرف کنندگان دارو و فرآورده های پزشکی را از منابع معتبر تهیه کنند و به بسته بندی، تاریخ تولید و انقضا و اطلاعات محصول توجه داشته باشند.
پیش از خرید، این موارد را بررسی کنید:
- محصول نام و مشخصات روشن تولید کننده داشته باشد.
- ترکیبات و مقدار ماده موثر آن مشخص باشد.
- تاریخ تولید و تاریخ انقضا قابل بررسی باشد.
- بسته بندی آسیب دیده، مخدوش یا دستکاری شده نباشد.
- محصول بدون نسخه، در مواردی که نسخه لازم است، عرضه نشود.
- فروشنده درباره عوارض احتمالی هیچ ادعای مطلقی مانند «بدون عارضه» نداشته باشد.
- وعده درمان قطعی و سریع برای همه افراد داده نشود.
- محصول از مسیر رسمی و قابل رهگیری تهیه شود.
سازمان غذا و داروی آمریکا نیز درباره داروخانه های اینترنتی ناایمن هشدار می دهد و از جمله نشانه های خطر را عرضه دارو بدون نسخه، قیمت های غیرعادی، بسته بندی نامناسب و نامشخص بودن مجوز داروخانه می داند.
اگر داروی ناشناس مصرف کرده ایم چه کار کنیم؟
اگر پس از مصرف یک فرآورده ناشناس دچار علائم غیرعادی شده اید، ادامه مصرف آن را بدون مشورت با پزشک یا داروساز انجام ندهید. بسته بندی، نام محصول، اطلاعات فروشنده و هر مدرکی که درباره خرید در اختیار دارید نیز می تواند برای بررسی محصول مفید باشد.
در صورت بروز علائم شدید یا ناگهانی، مانند اختلال هوشیاری، تنگی نفس، درد قفسه سینه، تشنج یا واکنش حساسیتی شدید، مراجعه فوری به مراکز درمانی اهمیت دارد. سازمان جهانی بهداشت نیز در صورت مشکوک بودن به یک محصول پزشکی یا بروز واکنش نامطلوب، مراجعه سریع به پزشک، داروساز یا متخصص سلامت و گزارش مورد را توصیه می کند.
مهم تر از همه، داروی تجویز شده برای بیماری های مزمن را خودسرانه با یک محصول تبلیغاتی جایگزین نکنید. قطع یا تغییر درمان باید با نظر پزشک انجام شود.
جمع بندی
دارویی که ترکیبات، دوز، تولید کننده و مسیر عرضه آن مشخص نیست، حتی اگر با بسته بندی حرفه ای، تبلیغات پرزرق و برق و هزاران نظر مثبت در شبکه های اجتماعی عرضه شود، نمی تواند صرفا بر اساس تبلیغات قابل اعتماد تلقی شود.
سازمان جهانی بهداشت تاکید می کند که محصولات تقلبی و بی کیفیت می توانند در همه کشورها وجود داشته باشند و خرید از منابع غیرمجاز، از جمله برخی فروشندگان اینترنتی، خطر دسترسی به این محصولات را افزایش می دهد.
در درمان، میان «طبیعی»، «گیاهی»، «دست ساز» و «ایمن» علامت مساوی وجود ندارد. آنچه اهمیت دارد، مشخص بودن ترکیبات، کیفیت تولید، شواهد اثربخشی، نظارت قانونی و تجویز متناسب با شرایط فرد است. وعده درمان سریع و قطعی شاید برای فروشنده جذاب باشد، اما برای سلامت مصرف کننده می تواند آغاز یک مسیر بسیار پرهزینه باشد.
نظرات کاربران