از هر ۸ مورد سرطان در جهان، یک مورد با عفونت مرتبط است؛ کدام عفونت ها باعث سرطان می شوند؟

سرطان همیشه نتیجه یک عامل مشخص نیست و معمولا مجموعه ای از عوامل ژنتیکی، محیطی، رفتاری و زیستی در ایجاد آن نقش دارند. با این حال، برخی عفونت های مزمن می توانند احتمال ابتلا به انواع خاصی از سرطان را افزایش دهند. بر اساس تازه ترین برآورد آژانس بین المللی تحقیقات سرطان (IARC)، در سال ۲۰۲۴ حدود ۲.۳ میلیون مورد جدید سرطان در جهان به عفونت های سرطان زا نسبت داده شده است. این رقم تقریبا معادل ۱۲ درصد از تمام موارد جدید سرطان در جهان، یعنی حدود یک مورد از هر هشت مورد است.

این یافته به معنای آن نیست که هر فرد مبتلا به یک عفونت خاص حتما به سرطان مبتلا خواهد شد. در واقع، بیشتر افراد مبتلا به این عفونت ها هرگز سرطان نمی گیرند. منظور پژوهشگران، سهم آماری عفونت ها در ایجاد برخی سرطان ها در سطح جمعیت است.

پژوهش جدید IARC که در مجله The Lancet Oncology منتشر شده، یکی از جامع ترین بررسی های انجام شده درباره ارتباط عفونت ها و سرطان در جهان است و از داده های پایگاه Global Cancer Observatory استفاده کرده است.

کدام عفونت ها بیشترین نقش را در ایجاد سرطان دارند؟

بخش بزرگی از سرطان های مرتبط با عفونت به تعداد محدودی از عوامل بیماری زا مربوط می شود. در میان آن ها، هلیکوباکتر پیلوری و ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV بیشترین سهم را دارند و پس از آن ها ویروس هپاتیت B، ویروس اپشتین بار و هپاتیت C قرار می گیرند.

این عوامل بیماری زا از مسیرهای متفاوتی می توانند خطر سرطان را افزایش دهند و هر کدام بیشتر با گروه خاصی از سرطان ها ارتباط دارند. مهم ترین عوامل شناسایی شده عبارتند از:

• هلیکوباکتر پیلوری: حدود ۴ درصد از تمام موارد سرطان جهان در سال ۲۰۲۴ به این باکتری نسبت داده شده است. این عفونت مهم ترین عامل عفونی مرتبط با سرطان معده محسوب می شود.
• ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV: حدود ۴ درصد از موارد سرطان جهان با این ویروس مرتبط بوده است. HPV پرخطر عامل اصلی سرطان دهانه رحم و همچنین بخشی از سرطان های مقعد، آلت تناسلی، واژن، فرج و ناحیه دهان و حلق است.
• ویروس هپاتیت B یا HBV: حدود ۲ درصد از موارد سرطان جهان با این ویروس ارتباط داشته و نقش آن در ایجاد سرطان کبد به خوبی شناخته شده است.
• ویروس اپشتین بار یا EBV: حدود یک درصد از موارد سرطان به این ویروس نسبت داده شده است. این ویروس با برخی لنفوم ها، سرطان نازوفارنکس و بر اساس شواهد جدیدتر، برخی سرطان های معده ارتباط دارد.
• ویروس هپاتیت C یا HCV: سهم آن کمتر از یک درصد برآورد شده، اما عفونت مزمن با این ویروس می تواند خطر سرطان کبد و برخی انواع لنفوم را افزایش دهد.

در مجموع، این عوامل و چند عامل عفونی دیگر در ایجاد بیش از ۲۰ نوع سرطان نقش دارند.

ویروس ها چگونه می توانند سلول های بدن را سرطانی کنند؟

ویروس های سرطان زا معمولا از یک مسیر واحد عمل نمی کنند. برخی از آن ها می توانند مستقیما بر ژن ها و پروتئین هایی اثر بگذارند که رشد و تقسیم سلول را کنترل می کنند. بعضی دیگر با ایجاد عفونت مزمن، التهاب طولانی مدت یا تضعیف سیستم ایمنی، شرایطی ایجاد می کنند که احتمال تجمع آسیب های سلولی افزایش پیدا کند.

• سلول های سالم دارای سازوکارهایی برای کنترل رشد و حذف سلول های آسیب دیده هستند. اگر این سیستم ها مختل شوند، سلول ممکن است بدون کنترل کافی به تقسیم خود ادامه دهد.
• برای مثال، برخی ویروس ها می توانند عملکرد پروتئین های مهمی مانند TP53 و RB را مختل کنند. این پروتئین ها در کنترل چرخه سلولی و جلوگیری از تکثیر سلول های آسیب دیده نقش دارند. اختلال در عملکرد آن ها می تواند شرایط را برای ایجاد تغییرات سرطانی مساعد کند.
• در برخی عفونت های ویروسی نیز ماده ژنتیکی ویروس می تواند در سلول میزبان باقی بماند و در عملکرد طبیعی ژن های سلول اختلال ایجاد کند. علاوه بر این، بعضی ویروس ها ژن ها یا پروتئین هایی تولید می کنند که مستقیما مسیرهای رشد سلولی را فعال می کنند.

البته سازوکار ایجاد سرطان برای تمام ویروس ها یکسان نیست و رابطه میان عفونت و سرطان به نوع ویروس، مدت زمان عفونت، وضعیت سیستم ایمنی و سایر عوامل خطر بستگی دارد.

نقش باکتری ها و انگل ها در ایجاد سرطان چیست؟

ویروس ها تنها عوامل عفونی مرتبط با سرطان نیستند. برخی باکتری ها و انگل ها نیز در صورت ایجاد عفونت پایدار می توانند احتمال ابتلا به بعضی سرطان ها را افزایش دهند. این عوامل معمولا از طریق ایجاد التهاب مزمن و آسیب طولانی مدت به بافت عمل می کنند.

هلیکوباکتر پیلوری یکی از مهم ترین نمونه هاست. این باکتری می تواند در معده مستقر شود و در برخی افراد باعث التهاب مزمن معده و تغییرات بافتی شود. تداوم این فرایند در طول سال ها می تواند احتمال ابتلا به سرطان معده را افزایش دهد. IARC در سال ۲۰۲۶ نیز بر اهمیت راهبردهای «آزمایش و درمان» هلیکوباکتر پیلوری برای پیشگیری از سرطان معده تأکید کرده است.

برخی انگل ها نیز در مناطق خاصی از جهان اهمیت بیشتری دارند. برای نمونه، Opisthorchis viverrini و Clonorchis sinensis با افزایش خطر سرطان مجاری صفراوی ارتباط دارند و Schistosoma haematobium با سرطان مثانه مرتبط است.

چرا عفونت مزمن می تواند خطر سرطان را افزایش دهد؟

التهاب یکی از مهم ترین حلقه های ارتباطی میان برخی عفونت ها و سرطان است. وقتی بدن با یک عامل عفونی مقابله می کند، سیستم ایمنی برای کنترل آن وارد عمل می شود. این واکنش در حالت عادی ضروری و محافظتی است، اما اگر عفونت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، التهاب مزمن می تواند به بافت آسیب بزند.

ترمیم مداوم بافت نیز به تقسیم بیشتر سلول ها نیاز دارد. هرچه سلول ها بیشتر تقسیم شوند، فرصت بیشتری برای ایجاد خطاهای ژنتیکی وجود دارد. اگر این تغییرات در ژن های کنترل کننده رشد سلولی تجمع پیدا کنند، احتمال شکل گیری سلول های سرطانی افزایش می یابد.

البته التهاب به تنهایی به معنای ایجاد سرطان نیست. عوامل دیگری مانند ژنتیک، سن، وضعیت سیستم ایمنی، سبک زندگی و نوع و مدت عفونت نیز می توانند در تعیین خطر نهایی نقش داشته باشند.

واکسن ها و درمان عفونت ها چگونه از سرطان پیشگیری می کنند؟

اهمیت این یافته ها فقط در شناخت عوامل سرطان زا نیست. بخشی از سرطان های مرتبط با عفونت را می توان با ابزارهای پیشگیری، واکسیناسیون، تشخیص زودهنگام و درمان عفونت کاهش داد. به همین دلیل، کنترل عفونت ها یکی از بخش های مهم پیشگیری از سرطان در سطح جمعیت محسوب می شود.

واکسن HPV یکی از مهم ترین نمونه هاست. عفونت پایدار با انواع پرخطر HPV عامل اصلی سرطان دهانه رحم است و واکسیناسیون می تواند خطر ابتلا به عفونت های پرخطر و ضایعات پیش سرطانی مرتبط با آن ها را کاهش دهد. غربالگری دهانه رحم نیز همچنان بخش مهمی از پیشگیری است.

واکسیناسیون علیه هپاتیت B نیز می تواند با پیشگیری از عفونت مزمن، خطر سرطان کبد را کاهش دهد. برای هپاتیت C، واکسن موثری وجود ندارد، اما درمان های ضد ویروسی می توانند عفونت را در بسیاری از افراد درمان کنند و از پیامدهای طولانی مدت آن جلوگیری کنند.

در مورد هلیکوباکتر پیلوری نیز شناسایی و درمان عفونت در گروه های مناسب می تواند بخشی از راهبردهای پیشگیری از سرطان معده باشد.

بیشتر سرطان های مرتبط با عفونت در کدام کشورها رخ می دهند؟

بار سرطان های مرتبط با عفونت در سراسر جهان یکسان نیست. تازه ترین داده ها نشان می دهند بیش از سه چهارم موارد سرطان منتسب به عفونت در کشورهای کم درآمد و با درآمد متوسط رخ داده اند. دسترسی محدودتر به واکسن، غربالگری، آزمایش های تشخیصی، درمان عفونت ها و خدمات بهداشتی می تواند در این تفاوت نقش داشته باشد.

این موضوع نشان می دهد پیشگیری از سرطان فقط به تولید دارو یا واکسن جدید وابسته نیست. اجرای گسترده تر ابزارهای موجود نیز می تواند تاثیر قابل توجهی داشته باشد. IARC و WHO در تحلیل های اخیر خود بر افزایش دسترسی به واکسیناسیون HPV، واکسیناسیون هپاتیت B، کنترل هپاتیت C و برنامه های مناسب آزمایش و درمان هلیکوباکتر پیلوری تاکید کرده اند.

جمع بندی

بر اساس تازه ترین تحلیل IARC، حدود ۲.۳ میلیون مورد جدید سرطان در سال ۲۰۲۴، معادل تقریبا ۱۲ درصد از کل موارد جدید سرطان در جهان، به عفونت های سرطان زا نسبت داده شده است. هلیکوباکتر پیلوری و HPV بیشترین سهم را در این بار بیماری دارند و پس از آن ها هپاتیت B، ویروس اپشتین بار و هپاتیت C قرار می گیرند.

این آمار نشان می دهد که کنترل بیماری های عفونی می تواند بخشی مهم از برنامه های پیشگیری از سرطان باشد. واکسیناسیون HPV و هپاتیت B، غربالگری، تشخیص زودهنگام و درمان برخی عفونت ها و افزایش دسترسی به خدمات بهداشتی، ابزارهایی هستند که می توانند از بخشی از موارد سرطان در آینده جلوگیری کنند.

نکته مهم این است که «مرتبط بودن عفونت با سرطان» به معنای قطعی بودن ابتلا نیست. بیشتر افراد مبتلا به عوامل عفونی سرطان زا به سرطان مبتلا نمی شوند و خطر نهایی به مجموعه ای از عوامل بستگی دارد. با این حال، در سطح جمعیت، پیشگیری و کنترل این عفونت ها یکی از فرصت های قابل توجه برای کاهش بار سرطان در جهان محسوب می شود.