تحریک الکتریکی مغز و کاهش رفتارهای خود محورانه

رفتارهای اجتماعی انسان، از همکاری و همدلی گرفته تا رقابت و خودمحوری، ریشه در ساز و کارهای پیچیده عصبی دارند. در سال های اخیر علوم اعصاب اجتماعی تلاش کرده است نشان دهد که تصمیم های اخلاقی و اقتصادی تنها حاصل تربیت یا فرهنگ نیستند، بلکه شبکه های مشخصی در مغز نیز در شکل گیری آن ها نقش دارند. اکنون پژوهشی تازه نشان می دهد که تحریک هدفمند مغز می تواند به طور موقت تمایل افراد به رفتارهای بخشنده تر را افزایش دهد.

در ادامه، جزئیات این تحقیق، ساز و کار عصبی درگیر، محدودیت های علمی و پیامدهای احتمالی آن را بررسی می کنیم.

طراحی آزمایش در دانشگاه زوریخ

این پژوهش در University of Zurich انجام شد و نتایج آن در نشریه علمی PLOS Biology منتشر گردید. هدف اصلی محققان بررسی این موضوع بود که آیا تغییر موقت در الگوهای فعالیت مغزی می تواند بر تصمیم های اقتصادی مرتبط با منافع شخصی و جمعی اثر بگذارد یا خیر.

در این مطالعه 44 داوطلب سالم شرکت داشتند. ساختار آزمایش بر پایه یک بازی اقتصادی کلاسیک طراحی شد که در آن افراد باید درباره تقسیم پول میان خود و یک شریک ناشناس تصمیم می گرفتند.

ویژگی های اصلی طراحی پژوهش عبارت بود از:

• استفاده از یک بازی تقسیم پول برای سنجش رفتار خودخواهانه یا نوع دوستانه
• محدود بودن زمان تصمیم گیری به چند ثانیه برای افزایش فشار شناختی
• اعمال تحریک الکتریکی غیر تهاجمی هم زمان با فرایند تصمیم گیری
• مقایسه اثر فرکانس های مختلف تحریک بر انتخاب های مالی

این طراحی به پژوهشگران اجازه داد تا تاثیر مستقیم تغییرات عصبی بر رفتار اقتصادی را در شرایط کنترل شده بررسی کنند.

تحریک الکتریکی مغز چگونه انجام شد؟

برای تاثیرگذاری بر فعالیت مغزی، از روش تحریک الکتریکی غیر تهاجمی از طریق جمجمه استفاده شد که در علوم اعصاب با عنوان تحریک الکتریکی فرا جمجمه ای شناخته می شود. این روش با عبور جریان بسیار ضعیف از سطح جمجمه، الگوی فعالیت نورون ها را به طور موقت تعدیل می کند.

در این پژوهش دو ناحیه کلیدی مغز هدف قرار گرفت:

• لوب پیشانی، به ویژه بخش های مرتبط با تصمیم گیری، ارزیابی پاداش و کنترل تکانه
• لوب آهیانه ای، که در پردازش اطلاعات اجتماعی و درک دیدگاه دیگران نقش دارد

جریان های الکتریکی به گونه ای تنظیم شدند که نورون ها را در دو بازه فرکانسی فعال کنند:

• فرکانس آلفا بین 8 تا 12 هرتز
• فرکانس گاما بین 40 تا 90 هرتز

امواج گاما در مطالعات پیشین با یکپارچه سازی اطلاعات پیچیده و پردازش شناختی سطح بالا مرتبط دانسته شده اند. به همین دلیل، بررسی اثر این فرکانس بر تصمیم های اجتماعی اهمیت ویژه ای داشت.

نتایج آزمایش تحریک مغزی

تحلیل داده ها نشان داد زمانی که تحریک در محدوده فرکانس گاما اعمال می شد، شرکت کنندگان به شکل معناداری تمایل بیشتری به تقسیم منصفانه تر پول داشتند. حتی در شرایطی که انتخاب سخاوتمندانه به معنای کاهش سود شخصی آن ها بود، احتمال انتخاب گزینه نوع دوستانه افزایش می یافت.

مهم ترین یافته های پژوهش شامل موارد زیر بود:

• افزایش قابل توجه پیشنهادهای مالی به شریک ناشناس در حالت تحریک گاما
• تغییر در نحوه وزن دهی ذهنی به منافع شخصی در برابر منافع دیگران
• نبود اثر مشابه قوی در حالت تحریک با فرکانس آلفا
• موقتی بودن تغییرات رفتاری پس از پایان تحریک

به بیان ساده، دست کاری هدفمند شبکه های عصبی خاص می تواند تعادل میان خودمحوری و توجه به دیگران را برای مدت کوتاهی جابه جا کند.

ساز و کار عصبی تصمیم های اجتماعی

علوم اعصاب اجتماعی نشان داده است که تصمیم های مرتبط با همکاری، انصاف و نوع دوستی حاصل تعامل چند شبکه مغزی هستند. لوب پیشانی در ارزیابی پیامدهای بلند مدت و کنترل تکانه نقش دارد، در حالی که لوب آهیانه ای در درک نیت و وضعیت دیگران دخیل است.

بر اساس یافته های جدید، هم زمان سازی فعالیت این نواحی در فرکانس های خاص می تواند:

• حساسیت فرد به منافع دیگران را افزایش دهد.
• پردازش تعارض میان سود شخصی و عدالت اجتماعی را تغییر دهد.
• قضاوت های اخلاقی را تحت تاثیر قرار دهد.

این نتایج با نظریه هایی هم سو است که رفتارهای اجتماعی را حاصل هماهنگی شبکه ای گسترده در مغز می دانند، نه عملکرد یک ناحیه منفرد.

محدودیت های علمی و ملاحظات اخلاقی

با وجود جذاب بودن نتایج، این پژوهش محدودیت های مهمی دارد که باید با دقت در نظر گرفته شوند. نمونه مورد بررسی کوچک بوده و شامل افراد سالم در یک محیط آزمایشگاهی کنترل شده است. همچنین اثرات مشاهده شده کوتاه مدت بوده اند.

مهم ترین محدودیت ها عبارت اند از:

• تعداد کم شرکت کنندگان
• بررسی تنها یک نوع تصمیم اقتصادی ساده
• نبود ارزیابی اثرات بلند مدت تحریک
• نامشخص بودن تاثیر این روش در موقعیت های واقعی زندگی

از منظر اخلاق زیستی نیز پرسش های مهمی مطرح می شود. آیا دست کاری رفتار اجتماعی از طریق مداخله عصبی قابل قبول است؟ مرز میان درمان و تقویت شناختی کجاست؟ این پرسش ها نیازمند بحث های گسترده میان متخصصان علوم اعصاب، حقوق، اخلاق و سیاست گذاری هستند.

کاربردهای بالقوه در حوزه سلامت روان

با وجود محدودیت ها، پژوهشگران معتقدند این رویکرد می تواند در آینده برای کمک به برخی اختلالات روان پزشکی مورد استفاده قرار گیرد؛ به ویژه اختلال هایی که با نقص در همدلی یا رفتارهای اجتماعی همراه هستند.

برخی حوزه های احتمالی کاربرد عبارت اند از:

• اختلال شخصیت ضد اجتماعی
• برخی اختلالات طیف اوتیسم با مشکلات تعامل اجتماعی
• اختلالات تکانه ای که با خودمحوری شدید همراه اند
• برنامه های توان بخشی شناختی اجتماعی

البته هر گونه کاربرد بالینی نیازمند کارآزمایی های بالینی گسترده، ارزیابی ایمنی بلند مدت و تدوین چارچوب های اخلاقی دقیق است.

جمع بندی

پژوهش انجام شده در دانشگاه زوریخ نشان می دهد که رفتارهای اجتماعی مانند بخشندگی تنها مفاهیمی انتزاعی یا فرهنگی نیستند، بلکه پایه های عصبی قابل اندازه گیری دارند. تحریک هدفمند شبکه های مغزی با فرکانس های خاص می تواند به طور موقت تمایل افراد به انتخاب های نوع دوستانه را افزایش دهد.

با این حال، این یافته ها به معنای وجود یک روش ساده برای “درمان خودخواهی” نیستند. اثرات مشاهده شده کوتاه مدت بوده و هنوز فاصله زیادی تا کاربردهای عملی و ایمن در دنیای واقعی وجود دارد. آنچه این پژوهش برجسته می کند، درک عمیق تر از زیست شناسی تصمیم های اجتماعی و پیچیدگی رفتار انسانی است؛ حوزه ای که در سال های آینده به احتمال زیاد شاهد پیشرفت های چشمگیر بیشتری خواهد بود.