سفرهای طولانی با هواپیما، خودرو، قطار یا اتوبوس معمولا به معنای ساعت ها نشستن در یک وضعیت ثابت است. اگرچه این موضوع ممکن است فقط باعث خستگی و گرفتگی عضلات شود، اما در برخی افراد می تواند خطر تشکیل لخته خون در سیاهرگ های عمقی پا را افزایش دهد. این عارضه که با نام ترومبوز سیاهرگی عمقی (DVT) شناخته می شود، در صورت جدا شدن لخته و حرکت آن به سمت ریه ها ممکن است به آمبولی ریه منجر شود؛ وضعیتی که گاهی جان فرد را تهدید می کند.
خطر لخته شدن خون در سفرهای بیش از چهار ساعت اهمیت بیشتری پیدا می کند، به ویژه اگر فرد عوامل خطر دیگری نیز داشته باشد. با این حال، رعایت چند توصیه ساده مانند حرکت منظم پاها، قدم زدن و انتخاب وضعیت مناسب نشستن می تواند احتمال بروز این مشکل را کاهش دهد.
چرا نشستن طولانی مدت در سفر باعث لخته شدن خون می شود؟
یکی از عوامل اصلی تشکیل لخته خون، کاهش جریان خون در سیاهرگ هاست. هنگامی که برای مدت طولانی بدون حرکت می نشینید، عضلات ساق پا کمتر منقبض می شوند. این عضلات در حالت طبیعی مانند یک پمپ به بازگشت خون از پاها به سمت قلب کمک می کنند.
با کاهش فعالیت عضلات، جریان خون در سیاهرگ های عمقی پا کندتر می شود و احتمال تشکیل لخته افزایش پیدا می کند. فضای محدود صندلی هواپیما، قرار گرفتن پاها در وضعیت نامناسب و محدودیت حرکت در خودرو یا قطار نیز می توانند این شرایط را تشدید کنند.
بر اساس اطلاعات مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری های آمریکا (CDC)، سفرهای طولانی تر از چهار ساعت با هواپیما، خودرو، اتوبوس یا قطار می توانند خطر ترومبوز را افزایش دهند. البته این خطر برای بیشتر افراد پایین است و با افزایش مدت بی حرکتی و وجود عوامل خطر دیگر بیشتر می شود.
ترومبوز سیاهرگی عمقی چیست و چه خطری برای سلامتی دارد؟

ترومبوز سیاهرگی عمقی (Deep Vein Thrombosis) زمانی اتفاق می افتد که یک لخته خون در یکی از سیاهرگ های عمقی بدن، معمولا در پا، تشکیل شود. این لخته می تواند جریان طبیعی خون را مختل کند و باعث تورم، درد و التهاب در اندام آسیب دیده شود.
نگرانی اصلی زمانی است که بخشی از لخته از محل تشکیل خود جدا شود و از طریق جریان خون به ریه برسد. در این شرایط، لخته می تواند یکی از شریان های ریوی را مسدود کند و عارضه ای به نام آمبولی ریه (Pulmonary Embolism) ایجاد شود.
آمبولی ریه ممکن است باعث اختلال در اکسیژن رسانی، افزایش فشار بر قلب و در موارد شدید مرگ شود. به همین دلیل، شناسایی علائم ترومبوز و مراجعه به موقع به پزشک اهمیت زیادی دارد.
چه افرادی بیشتر در معرض خطر لخته شدن خون در سفر هستند؟
لخته خون ممکن است برای هر فردی اتفاق بیفتد، اما برخی شرایط احتمال بروز آن را افزایش می دهند. ترکیب چند عامل خطر با بی حرکتی طولانی مدت اهمیت بیشتری دارد و می تواند احتمال ابتلا به ترومبوز را افزایش دهد.
مهم ترین عوامل خطر عبارت اند از:
- سابقه لخته خون: افرادی که قبلا به ترومبوز سیاهرگی عمقی یا آمبولی ریه مبتلا شده اند، بیشتر در معرض خطر هستند.
- سن بالا: احتمال تشکیل لخته خون با افزایش سن بیشتر می شود.
- اضافه وزن و چاقی: وزن بالا می تواند خطر ابتلا به ترومبوز را افزایش دهد.
- جراحی یا آسیب دیدگی اخیر: به ویژه جراحی های بزرگ، شکستگی ها و آسیب های اندام تحتانی.
- بارداری و دوران پس از زایمان: تغییرات هورمونی و فیزیولوژیکی این دوران احتمال تشکیل لخته را افزایش می دهند.
- مصرف داروهای حاوی استروژن: برخی قرص های ضد بارداری و داروهای هورمون درمانی می توانند خطر ترومبوز را بیشتر کنند.
- سرطان و درمان های مرتبط: برخی سرطان ها و درمان هایی مانند شیمی درمانی با افزایش احتمال لخته شدن خون ارتباط دارند.
- اختلالات ارثی انعقاد خون: برخی افراد به دلیل عوامل ژنتیکی مستعد تشکیل لخته هستند.
- بیماری های مزمن: بعضی بیماری های قلبی و ریوی، دیابت و بیماری های التهابی می توانند در افزایش خطر نقش داشته باشند.
- محدودیت حرکتی: افرادی که به دلیل گچ گرفتگی، بیماری یا آسیب جسمی نمی توانند به راحتی حرکت کنند، بیشتر در معرض خطر هستند.
چگونه از لخته شدن خون در سفرهای طولانی جلوگیری کنیم؟
پیشگیری از ترومبوز در سفر لزوما به اقدامات پیچیده پزشکی نیاز ندارد. مهم ترین اصل این است که اجازه ندهید پاها برای چندین ساعت بدون حرکت باقی بمانند. حتی حرکات ساده عضلات ساق پا می توانند به بهبود گردش خون کمک کنند.
برای کاهش خطر لخته شدن خون، توصیه های زیر را رعایت کنید:
هر یک تا دو ساعت حرکت کنید
در سفرهای هوایی، در صورت امکان از جای خود بلند شوید و چند دقیقه در راهرو قدم بزنید. اگر با خودرو سفر می کنید، توقف های منظم و ایمن داشته باشید و کمی راه بروید. در قطار و اتوبوس نیز از فرصت های مناسب برای تغییر وضعیت و حرکت استفاده کنید.
عضلات ساق پا را فعال نگه دارید
اگر امکان بلند شدن ندارید، می توانید چند حرکت ساده را روی صندلی انجام دهید. پاشنه پاها را در حالی که پنجه ها روی زمین هستند بالا بیاورید و سپس حرکت را برعکس انجام دهید. همچنین مچ پاها را بچرخانید و عضلات ساق پا را منقبض و رها کنید.
لباس های راحت و آزاد بپوشید
لباس های بسیار تنگ، به ویژه در ناحیه کمر و پاها، ممکن است حرکت را دشوار کنند. در سفرهای طولانی بهتر است لباس هایی انتخاب کنید که آزادی حرکت کافی داشته باشند.
فضای کافی برای پاها در نظر بگیرید
قرار دادن کیف و وسایل زیر صندلی هواپیما می تواند فضای حرکت پاها را محدود کند. تا حد امکان وسایل را در محفظه بالای سر قرار دهید تا بتوانید پاهای خود را به راحتی حرکت دهید.
صندلی کنار راهرو را انتخاب کنید
در هواپیما، صندلی کنار راهرو امکان بلند شدن و قدم زدن را آسان تر می کند. این انتخاب برای افرادی که نیاز دارند در طول سفر بیشتر حرکت کنند، مفید است.
آب کافی بنوشید
در طول سفر به تامین آب مورد نیاز بدن توجه کنید و از مصرف بیش از حد نوشیدنی های الکلی خودداری کنید. البته باید توجه داشت که کم آبی به تنهایی علت اثبات شده ترومبوز مرتبط با سفر نیست و نوشیدن آب جایگزین حرکت منظم پاها نمی شود.
آیا جوراب واریس از لخته شدن خون در سفر جلوگیری می کند؟

جوراب های فشاری مدرج (Graduated Compression Stockings) با وارد کردن فشار کنترل شده به پاها، به ویژه در ناحیه مچ، به بازگشت خون به سمت قلب کمک می کنند. این جوراب ها می توانند برای برخی مسافران که در معرض خطر بالاتر ترومبوز قرار دارند، گزینه مناسبی باشند.
مطالعات نشان داده اند که استفاده از جوراب های فشاری مناسب می تواند احتمال تشکیل لخته های بدون علامت را در سفرهای طولانی کاهش دهد. با این حال، استفاده از آن ها برای تمام مسافران ضروری نیست.
افرادی که سابقه ترومبوز، جراحی اخیر، سرطان فعال یا چند عامل خطر هم زمان دارند، بهتر است پیش از سفر درباره انتخاب جوراب فشاری با پزشک مشورت کنند. اندازه و میزان فشار جوراب نیز باید متناسب با شرایط فرد انتخاب شود.
آیا مصرف آسپرین قبل از پرواز ضروری است؟
خیر. مصرف خودسرانه آسپرین یا داروهای رقیق کننده خون برای پیشگیری از ترومبوز در سفر توصیه نمی شود. آسپرین بر عملکرد پلاکت ها اثر می گذارد و برای پیشگیری معمول از لخته های وریدی مرتبط با سفر انتخاب مناسبی نیست.
داروهای ضد انعقاد نیز ممکن است خطر خونریزی ایجاد کنند و نباید بدون تجویز پزشک مصرف شوند. البته افرادی که سابقه لخته خون یا چند عامل خطر جدی دارند، ممکن است به اقدامات پیشگیرانه دارویی نیاز داشته باشند.
در چنین شرایطی، پزشک پس از بررسی سابقه پزشکی و احتمال خونریزی، درباره استفاده از داروهایی مانند هپارین با وزن مولکولی پایین تصمیم می گیرد.
علائم لخته خون بعد از سفر چیست؟
یکی از نکات مهم درباره ترومبوز این است که علائم آن همیشه بلافاصله پس از پایان سفر ظاهر نمی شوند. گاهی نشانه ها چند روز یا حتی چند هفته بعد از سفر بروز می کنند. بنابراین، شناخت علائم اولیه می تواند به تشخیص و درمان سریع تر کمک کند.
مهم ترین علائم ترومبوز سیاهرگی عمقی عبارت اند از:
- تورم یک پا یا دست، به ویژه در مقایسه با اندام مقابل
- درد یا حساسیت غیرعادی در ساق پا یا ران
- احساس گرما در ناحیه آسیب دیده
- قرمزی یا تغییر رنگ پوست
- احساس سنگینی یا ناراحتی در اندام درگیر
البته بعضی افراد مبتلا به ترومبوز هیچ علامت مشخصی ندارند. در صورت مشاهده تورم یا درد غیرعادی در پا، باید در اسرع وقت ارزیابی پزشکی انجام شود.
علائم آمبولی ریه را جدی بگیرید: تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه به ویژه هنگام نفس عمیق، ضربان قلب سریع، سرفه همراه با خون و سرگیجه شدید یا غش کردن از نشانه های هشدار دهنده آمبولی ریه هستند. در صورت بروز این علائم باید فورا با اورژانس تماس بگیرید.
جمع بندی
نشستن طولانی مدت به معنای ابتلای قطعی به ترومبوز نیست. احتمال بروز این عارضه در بیشتر مسافران سالم پایین است و معمولا ترکیب بی حرکتی طولانی مدت با عوامل خطر دیگر اهمیت بیشتری دارد.
با این حال، افرادی که سابقه لخته خون دارند، به تازگی جراحی کرده اند، باردار هستند یا از داروهای حاوی استروژن استفاده می کنند، بهتر است پیش از سفرهای طولانی با پزشک مشورت کنند.
در نهایت، مهم ترین راهکار برای کاهش خطر ترومبوز در سفر، پرهیز از بی حرکتی طولانی مدت است. حرکت دادن پاها، قدم زدن در فواصل منظم و رعایت توصیه های پزشکی می توانند به حفظ گردش خون و کاهش خطر تشکیل لخته کمک کنند.
نظرات کاربران