قطع شیردهی یکی از مهم ترین مراحل رشد کودک و تجربه مادری است؛ مرحله ای که علاوه بر جنبه های تغذیه ای، از نظر روانی، عاطفی و حتی فرهنگی نیز اهمیت زیادی دارد. اگرچه سال ها است متخصصان بر مزایای شیر مادر و ضرورت تغذیه انحصاری با شیر مادر در ماه های نخست زندگی تاکید می کنند، اما درباره نحوه پایان دادن به شیردهی و عواملی که بر این تصمیم اثر می گذارند، تحقیقات کمتری انجام شده است. اکنون نتایج یک پژوهش تازه در ایران نشان می دهد که انتخاب زمان و روش قطع شیردهی، تنها به وضعیت جسمی کودک یا مادر وابسته نیست و عوامل خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی نیز نقش پررنگی در این تصمیم دارند.
پژوهش جدید درباره قطع شیردهی چه چیزی را بررسی کرد؟
قطع شیردهی، فرآیندی است که می تواند برای مادر و کودک با تغییرات جسمی و احساسی همراه باشد. به همین دلیل شناخت عوامل موثر بر این مرحله، می تواند به بهبود خدمات سلامت مادر و کودک کمک کند. پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی تهران با هدف بررسی زمان، دلایل، روش ها و منابع مشاوره مادران در زمان قطع شیردهی، مطالعه ای را در میان خانواده های ساکن تهران انجام دادند.
این پژوهش همچنین تلاش کرد احساسات مادران، میزان تاثیر خانواده، نقش مراکز درمانی و باورهای فرهنگی را در تصمیم گیری برای پایان دادن به شیردهی بررسی کند. محققان برای تحلیل نتایج از مدل اکولوژیکی اجتماعی استفاده کردند؛ مدلی که تاثیر عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و نظام سلامت را به طور همزمان ارزیابی می کند.
این مطالعه چگونه انجام شد؟
این تحقیق به صورت یک مطالعه مقطعی و آنلاین بین ماه های مارس تا اوت سال ۲۰۲۱ انجام شد. در مجموع ۴۲۰ مادر دارای کودک سالم که پیش از قطع کامل شیردهی، فرزند خود را با شیر مادر تغذیه کرده بودند، در این پژوهش شرکت کردند. این افراد از ۲۸ مرکز خدمات سلامت در نقاط مختلف شهر تهران انتخاب شدند.
پرسشنامه تحقیق شامل ۴۲ سوال بود و اطلاعات جامعی درباره تجربه مادران جمع آوری شد. مهم ترین موضوعات بررسی شده عبارت بودند از:
- مدت زمان شیردهی
- علت تصمیم برای قطع شیردهی
- روش های مورد استفاده برای از شیر گرفتن کودک
- منابع دریافت مشاوره و حمایت
- تجربه های جسمی و روانی مادران
- واکنش کودکان پس از پایان شیردهی
علاوه بر پاسخ های پرسشنامه، بسیاری از مادران توضیحات تکمیلی و تجربه های شخصی خود را نیز در اختیار پژوهشگران قرار دادند که به درک بهتر یافته ها کمک کرد.
مهم ترین نتایج پژوهش
نتایج این تحقیق نشان داد که بیشتر مادران زمان قطع شیردهی را مطابق توصیه های سازمان جهانی بهداشت انتخاب کرده اند. با این حال، نحوه اجرای این تصمیم بیشتر تحت تاثیر تجربه های شخصی و توصیه های خانواده بوده است تا مشاوره تخصصی.
مهم ترین یافته های این مطالعه شامل موارد زیر است:
- ۸۶.۴ درصد از مادران اعلام کردند که تصمیم اصلی برای قطع شیردهی را خودشان گرفته اند.
- ۵۶.۲ درصد از مادران شیردهی را زمانی متوقف کرده اند که کودک بین ۱۸ تا ۲۴ ماه سن داشته است.
- بخش قابل توجهی از مادران از روش های سنتی برای از شیر گرفتن کودک استفاده کرده اند.
- ۴۱.۲ درصد مواد تلخ یا چسبنده روی سینه استفاده کرده اند تا کودک تمایل کمتری به شیر خوردن داشته باشد.
- ۳۲.۹ درصد نیز بدون نسخه پزشک از برخی داروها یا فرآورده های دارویی برای کاهش شیر استفاده کرده اند.
این یافته ها نشان می دهد که هنوز هم بسیاری از خانواده ها هنگام قطع شیردهی، بیش از آنکه به توصیه متخصصان مراجعه کنند، به تجربه های خانوادگی و باورهای رایج اعتماد دارند.
نقش خانواده و فرهنگ در تصمیم مادران
یکی از مهم ترین نتایج این پژوهش، تاثیر قابل توجه خانواده بر تصمیم مادران بود. بسیاری از شرکت کنندگان اعلام کردند که توصیه های مادر، مادربزرگ یا دیگر زنان خانواده نقش مهمی در انتخاب زمان و روش قطع شیردهی داشته است.
پژوهشگران دریافتند حتی در میان مادران دارای تحصیلات دانشگاهی نیز باورهای فرهنگی و سنت های خانوادگی همچنان جایگاه پررنگی دارند. این موضوع نشان می دهد که آموزش های سلامت زمانی موثرتر خواهند بود که با فرهنگ و باورهای جامعه هماهنگ باشند و خانواده نیز در این فرآیند مشارکت داده شود.
چرا مشاوره تخصصی کمتر مورد استفاده قرار می گیرد؟
اگرچه مراکز درمانی نقش مهمی در حمایت از مادران دارند، اما نتایج این مطالعه نشان داد تنها حدود ۳۵ درصد از مادران هنگام قطع شیردهی با پزشک، ماما یا سایر متخصصان سلامت مشورت کرده اند.
بسیاری از مادرانی که به مراکز درمانی مراجعه کرده بودند، بیشتر به دنبال آرامش خاطر و دریافت حمایت روانی بودند تا صرفا توصیه پزشکی. پژوهشگران معتقدند خدمات سلامت معمولا بر آغاز و ادامه شیردهی تمرکز دارند و برای مرحله پایان شیردهی برنامه آموزشی منسجمی وجود ندارد.
قطع شیردهی فقط یک تغییر تغذیه ای نیست
یکی از نکات مهم این پژوهش، توجه به احساسات مادران در زمان پایان شیردهی است. بسیاری از مادران این مرحله را تجربه ای همراه با احساسات متناقض توصیف کرده اند.
رایج ترین تجربه های گزارش شده عبارت بودند از:
- احساس آرامش و پایان یک مسئولیت
- احساس غم یا دلتنگی
- احساس گناه
- درد و سفت شدن سینه
- احساس خستگی و فشار جسمی
پژوهش های جدید در حوزه روان شناسی مادر و کودک نیز نشان می دهند که تغییرات هورمونی پس از قطع شیردهی می تواند بر خلق و خو و احساسات مادر تاثیر بگذارد. به همین دلیل متخصصان توصیه می کنند در صورت امکان، این فرآیند به صورت تدریجی و با دریافت مشاوره مناسب انجام شود.
چرا نتایج این مطالعه اهمیت دارد؟
نتایج این تحقیق می تواند به بهبود برنامه های سلامت مادر و کودک در ایران کمک کند. پژوهشگران پیشنهاد می کنند که آموزش درباره قطع شیردهی نیز مانند آموزش شیردهی، به بخشی از مراقبت های پس از زایمان تبدیل شود.
از مهم ترین پیشنهادهای این پژوهش می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- آموزش روش های ایمن و تدریجی برای قطع شیردهی
- راهنمایی درباره مدیریت درد و ناراحتی سینه
- ارائه راهکارهای علمی به جای برخی روش های سنتی که ممکن است برای مادر یا کودک مناسب نباشند
- افزایش مشارکت پدر، مادربزرگ ها، ماماها و کارکنان مراکز سلامت در حمایت از خانواده
محدودیت های پژوهش
هر پژوهش علمی محدودیت هایی دارد و این تحقیق نیز از این موضوع مستثنی نیست. بیشتر شرکت کنندگان، مادران تحصیل کرده، ساکن شهر تهران و دارای وضعیت اقتصادی متوسط بودند. بنابراین نتایج ممکن است قابل تعمیم به همه مناطق ایران، به ویژه روستاها، نباشد.
همچنین اطلاعات بر اساس پاسخ های خود مادران ثبت شده است و احتمال خطای یادآوری یا تاثیر عوامل روانی بر پاسخ ها وجود دارد. از سوی دیگر، این مطالعه از نوع مقطعی بوده و تنها ارتباط میان عوامل مختلف را نشان می دهد و نمی تواند رابطه علت و معلولی را اثبات کند.
جمع بندی
پژوهش جدید دانشگاه علوم پزشکی تهران نشان می دهد که تصمیم برای قطع شیردهی، ترکیبی از عوامل فردی، خانوادگی، فرهنگی و اجتماعی است. اگرچه بیشتر مادران زمان پایان شیردهی را مطابق توصیه های بین المللی انتخاب می کنند، اما در انتخاب روش های قطع شیردهی همچنان توصیه های خانوادگی و باورهای سنتی نقش پررنگی دارند.
متخصصان معتقدند توسعه برنامه های آموزشی متناسب با فرهنگ جامعه، افزایش دسترسی به مشاوره تخصصی و همراه کردن اعضای خانواده با فرآیند آموزش می تواند تجربه قطع شیردهی را برای مادر و کودک آسان تر، ایمن تر و کم استرس تر کند. چنین رویکردی علاوه بر حفظ سلامت جسمی، به سلامت روان خانواده نیز کمک خواهد کرد و کیفیت مراقبت از کودک را در یکی از مهم ترین مراحل رشد او ارتقا می دهد.
https://shorturl.fm/G7cyy