مقاومت آنتی بیوتیکی به یکی از جدی ترین تهدیدهای سلامت عمومی در جهان تبدیل شده است؛ بحرانی خاموش که می تواند درمان عفونت های ساده و رایج را نیز دشوار کند. نتایج یک مطالعه گسترده جهانی نشان می دهد که میزان مقاومت باکتری ها در برابر داروهای مورد استفاده برای درمان کودکان، در تمام مناطق جهان رو به افزایش است.
این وضعیت به ویژه برای نوزادان، کودکان بستری در بخش مراقبت های ویژه و کودکانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، خطرناک تر است. پژوهشگران هشدار داده اند که اگر مصرف نادرست آنتی بیوتیک ها، ضعف نظارت جهانی و کمبود داروهای مناسب کودکان ادامه پیدا کند، بعضی از آخرین گزینه های درمانی تا سال ۲۰۳۵ بخش بزرگی از اثربخشی خود را از دست خواهند داد.
مقاومت آنتی بیوتیکی چیست؟
مقاومت آنتی بیوتیکی زمانی اتفاق می افتد که باکتری ها در طول زمان تغییر می کنند و دیگر به داروهایی که برای نابودی یا مهار رشد آن ها طراحی شده اند، پاسخ مناسبی نمی دهند. در چنین شرایطی، این باکتری ها زنده می مانند، تکثیر می شوند و ممکن است به افراد دیگر نیز انتقال پیدا کنند.
بر خلاف یک تصور رایج، بدن بیمار در برابر آنتی بیوتیک مقاوم نمی شود؛ این باکتری ها هستند که توانایی مقابله با دارو را به دست می آورند. نتیجه این فرایند، طولانی تر شدن بیماری، افزایش احتمال بستری شدن، نیاز به استفاده از داروهای قوی تر و بالا رفتن خطر عوارض جدی یا مرگ است.
سازمان جهانی بهداشت، مقاومت میکروبی را یکی از مهم ترین تهدیدهای سلامت جهان می داند. این سازمان اعلام کرده است که مقاومت میکروبی باعث دشوار یا حتی غیر ممکن شدن درمان بعضی عفونت ها می شود و خطر گسترش بیماری، ناتوانی و مرگ را افزایش می دهد.
افزایش مقاومت دارویی در کودکان سراسر جهان
مطالعه جدیدی که به رهبری موسسه تحقیقات کودکان مورداک و با همکاری دانشگاه سیدنی انجام شده، یکی از گسترده ترین بررسی های مقاومت دارویی در جمعیت کودکان است. نتایج این پژوهش در جولای ۲۰۲۶ در نشریه JAMA Pediatrics منتشر شد.
پژوهشگران اطلاعات ۱۰۶ هزار و ۵۸۱ نمونه عفونت مربوط به کودکان زیر ۱۸ سال را در ۸۲ کشور بررسی کردند. داده های این مطالعه دوره زمانی سال های ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۲ را پوشش می داد و نشان داد که مقاومت در برابر آنتی بیوتیک ها در تمام مناطق مورد بررسی افزایش یافته است.
بر اساس نتایج این پژوهش، گروه های زیر بیشتر در معرض عفونت های مقاوم قرار دارند:
- نوزادان و کودکان خردسال
- کودکان بستری در بخش مراقبت های ویژه
- کودکان دارای بیماری های زمینه ای
- دریافت کنندگان پیوند عضو
- کودکان دارای سیستم ایمنی سرکوب شده
- کودکان ساکن کشورهای دارای امکانات درمانی محدود
چرا کودکان در برابر عفونت های مقاوم آسیب پذیرتر هستند؟
کودکان به طور طبیعی بیشتر از بزرگسالان به بعضی عفونت های باکتریایی مبتلا می شوند، اما تعداد داروهای تایید شده و فرمول های مناسب برای درمان آن ها کمتر است. تعیین مقدار مصرف دارو نیز باید با توجه به سن، وزن، عملکرد کلیه و شدت بیماری انجام شود.
بسیاری از آنتی بیوتیک های جدید ابتدا برای بزرگسالان بررسی می شوند و اطلاعات کافی درباره ایمنی، دوز مناسب یا شکل قابل استفاده آن ها برای کودکان وجود ندارد. همین مسئله گزینه های درمانی پزشکان را محدود می کند، به ویژه زمانی که یک عفونت به داروهای خط اول و دوم مقاوم شده باشد.
کمبود شربت ها، قرص های مناسب کودکان و دستورالعمل های دقیق مصرف نیز یکی دیگر از مشکلات مهم است. پژوهشگران معتقدند کودکان در بسیاری از برنامه های جهانی نظارت بر مقاومت میکروبی کمتر از حد لازم مورد توجه قرار گرفته اند.
باکتری های مقاوم عامل عفونت خون و ذات الریه
افزایش مقاومت دارویی تنها به عفونت های ساده محدود نمی شود. پژوهشگران اعلام کرده اند که عفونت های شدید مانند عفونت خون یا سپسیس و ذات الریه، از عوامل اصلی افزایش خطر برای کودکان هستند.
یکی از نگران کننده ترین عوامل بیماری زا، باکتری اسینتوباکتر بومانی است. این باکتری می تواند عفونت خون، ذات الریه، عفونت زخم و عفونت های بیمارستانی ایجاد کند. ساختار مقاوم این باکتری و توانایی آن برای زنده ماندن در محیط های درمانی، کنترل و درمان عفونت را دشوار می کند.
مطالعه همچنین افزایش سریع مقاومت در باکتری کلبسیلا را نشان داد. گونه های مختلف کلبسیلا می توانند باعث عفونت ادراری، ذات الریه، عفونت خون و آبسه کبدی شوند. سریع ترین رشد مقاومت این باکتری در جنوب شرقی آسیا، اروپای شرقی و منطقه غرب اقیانوس آرام مشاهده شده است.
پیش بینی نگران کننده مقاومت دارویی تا سال ۲۰۳۵
پژوهشگران با استفاده از مدل های آماری، روند احتمالی مقاومت آنتی بیوتیکی را تا سال ۲۰۳۵ بررسی کردند. نتایج این پیش بینی نشان می دهد که مقاومت بعضی باکتری های خطرناک در برابر آنتی بیوتیک های خط آخر، ممکن است به شدت افزایش پیدا کند.
آنتی بیوتیک های خط آخر زمانی استفاده می شوند که داروهای متداول و گزینه های جایگزین نتوانند عفونت را کنترل کنند. کاهش اثر این داروها می تواند پزشکان را با شرایطی روبرو کند که گزینه درمانی موثر، ایمن و در دسترسی برای بیمار وجود نداشته باشد.
بر اساس پیش بینی مطالعه، مقاومت در برابر بعضی داروهای خط آخر تا سال ۲۰۳۵ ممکن است به حدود ۸۲ درصد در اسینتوباکتر بومانی و ۳۵ درصد در کلبسیلا برسد. این اعداد پیش بینی آماری هستند و میزان واقعی مقاومت می تواند بر اساس منطقه، نوع باکتری و سیاست های مصرف دارو متفاوت باشد.
مصرف نادرست آنتی بیوتیک چگونه بحران را تشدید می کند؟
هر بار که باکتری ها در معرض آنتی بیوتیک قرار می گیرند، باکتری های حساس از بین می روند، اما نمونه هایی که ویژگی مقاوم دارند ممکن است زنده بمانند و تکثیر شوند. مصرف بی رویه یا نادرست دارو، این فشار انتخابی را افزایش می دهد و گسترش باکتری های مقاوم را سریع تر می کند.
آنتی بیوتیک ها بر بیماری های ویروسی مانند سرماخوردگی و آنفلوآنزا اثر ندارند. با این حال، مصرف خودسرانه این داروها، استفاده از نسخه دیگران، انتخاب مقدار نامناسب یا مصرف آنتی بیوتیک بدون تشخیص پزشکی همچنان در بسیاری از کشورها رایج است.
مهم ترین عوامل تشدید مقاومت دارویی عبارتند از:
- مصرف آنتی بیوتیک بدون تجویز پزشک
- استفاده از آنتی بیوتیک برای عفونت های ویروسی
- تجویز غیر ضروری یا انتخاب نادرست دارو
- دسترسی بدون محدودیت به آنتی بیوتیک ها
- مصرف گسترده دارو در دامداری و کشاورزی
- کنترل ضعیف عفونت در بیمارستان ها
- کمبود آب سالم، بهداشت و سیستم دفع فاضلاب
- نبود آزمایش های تشخیصی سریع و دقیق
بیماران نباید مصرف داروی تجویز شده را خودسرانه قطع، کم یا زیاد کنند. مدت و مقدار مصرف باید بر اساس تشخیص پزشک تعیین شود، زیرا شرایط درمان برای هر عفونت و هر بیمار متفاوت است.
چالش کشورهای کم درآمد و پردرآمد
دلایل گسترش مقاومت آنتی بیوتیکی در تمام کشورها یکسان نیست. در کشورهای کم درآمد، نبود دسترسی کافی به پزشک، فروش بدون نسخه دارو، ضعف بهداشت عمومی و کمبود آزمایشگاه های تشخیصی از عوامل اصلی افزایش مقاومت هستند.
در بعضی از این کشورها، بیماران ممکن است به دلیل هزینه بالا یا نبود امکانات، به داروی مناسب دسترسی پیدا نکنند. در مقابل، برخی افراد دارو را بدون تشخیص صحیح مصرف می کنند. هر دو وضعیت می توانند پیامدهای خطرناکی داشته باشند.
در کشورهای پردرآمد، مصرف بیش از حد آنتی بیوتیک در مراکز درمانی، دامپزشکی، دامداری و کشاورزی نقش مهمی دارد. استفاده گسترده از داروها در بخش های مختلف باعث می شود باکتری های مقاوم بتوانند میان انسان، حیوان، غذا و محیط زیست جابه جا شوند. به همین دلیل، مقابله با این بحران به رویکردی مشترک در حوزه سلامت انسان، حیوان و محیط زیست نیاز دارد.
ابزار AMR in Kids چه کمکی می کند؟
پژوهشگران هم زمان با انتشار نتایج مطالعه، پلتفرمی به نام AMR in Kids راه اندازی کرده اند. این ابزار اطلاعات مربوط به مقاومت میکروبی در کودکان را بر اساس کشور، منطقه، نوع باکتری و گروه آنتی بیوتیکی نمایش می دهد.
این سامانه پیش بینی هایی تا سال ۲۰۳۵ ارائه می کند و می تواند به پژوهشگران، پزشکان و سیاست گذاران کمک کند تا مناطق پرخطر و تهدیدهای در حال ظهور را بهتر شناسایی کنند. البته اطلاعات این پلتفرم جایگزین آزمایش کشت، بررسی حساسیت دارویی یا تصمیم پزشک برای درمان یک بیمار مشخص نیست.
کاربردهای اصلی این ابزار عبارتند از:
- بررسی روند مقاومت در مناطق مختلف جهان
- شناسایی باکتری های دارای رشد سریع مقاومت
- کمک به برنامه ریزی نظام های سلامت
- هدایت پژوهش های مرتبط با داروهای کودکان
- بهبود دستورالعمل های درمانی منطقه ای
- افزایش توجه جهانی به مقاومت دارویی در کودکان
پلتفرم AMR in Kids با هدف کمک به درمان بهتر عفونت های کودکان و افزایش دسترسی پژوهشگران و پزشکان به اطلاعات منطقه ای ایجاد شده است.
چگونه می توان از اثربخشی آنتی بیوتیک ها محافظت کرد؟
کنترل مقاومت آنتی بیوتیکی تنها وظیفه پزشکان یا بیمارستان ها نیست. خانواده ها، سیاست گذاران، صنعت داروسازی، دامپزشکان و فعالان حوزه کشاورزی نیز در کاهش یا تشدید این بحران نقش دارند.
برای محافظت از کودکان، لازم است تجویز آنتی بیوتیک بر اساس تشخیص صحیح و در صورت امکان بر پایه آزمایش های میکروبی انجام شود. واکسیناسیون، شست وشوی دست ها، رعایت بهداشت غذا، کنترل عفونت در مراکز درمانی و دسترسی به آب سالم نیز تعداد عفونت ها و در نتیجه نیاز به مصرف آنتی بیوتیک را کاهش می دهند.
سرمایه گذاری در تولید داروهای جدید، توسعه شکل های دارویی مناسب کودکان و انجام پژوهش های ایمن در جمعیت اطفال نیز ضروری است. بدون چنین اقداماتی، پزشکان ممکن است ناچار شوند از داروهایی استفاده کنند که گران تر، کمیاب تر، دشوارتر برای تجویز و دارای عوارض بیشتری هستند.
جمع بندی
نتایج مطالعه جهانی مقاومت آنتی بیوتیکی در کودکان نشان می دهد که داروهای مورد استفاده برای درمان بسیاری از عفونت های رایج، در حال از دست دادن اثربخشی خود هستند. بررسی بیش از ۱۰۶ هزار نمونه از ۸۲ کشور نشان داده است که این مقاومت از سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۲ در تمام مناطق جهان افزایش یافته و ممکن است تا سال ۲۰۳۵ به سطحی بسیار نگران کننده برسد.
کودکان دارای نقص ایمنی، نوزادان، بیماران بستری و کودکان ساکن مناطق کم برخوردار بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند. مصرف مسئولانه آنتی بیوتیک، تقویت نظارت جهانی، توسعه داروهای مناسب کودکان، واکسیناسیون و بهبود کنترل عفونت می توانند سرعت این بحران را کاهش دهند. آنتی بیوتیک ها منابع درمانی بی پایان نیستند و حفظ اثربخشی آن ها به تصمیم هایی بستگی دارد که امروز در خانه ها، بیمارستان ها، مزارع و نظام های سلامت گرفته می شود.
نظرات کاربران